Domicide

Domicide is het gericht en stelselmatig ontnemen van een thuis aan grote groepen mensen. Afhankelijk van de gebruikte definitie kan het de vorm aannemen van het verdrijven van bewoners (zonder huizen te beschadigen), via het vernietigen van huizen tot het vernietigen van een woongebied om dit onbewoonbaar te maken. Het doel kan variëren van puur commercieel (het verdrijven van bewoners van een sloppenwijk om een nieuwe woonwijk te bouwen) tot puur racisme. Het kan ook een vorm van collectief straffen zijn.

Domicide kan onderdeel zijn van een etnische zuivering, wat neerkomt op een oorlogsmisdaad. Het begrip is nog niet verankerd in het internationaal strafrecht, al gaan er wel stemmen op om het toe te voegen aan de lijst van erkende misdaden tegen de menselijkheid.

Een vorm van domicide is urbicide, waar het de vernietiging van stedelijk gebied betreft. Een andere overlappende term is 'topocide' in de betekenis van 'vernietiging van een (woon)plaats'. 'Domicide' en 'topocide' kunnen bij overdrijving ook als stijlfiguur worden aangewend, wanneer een woonplaats of omgeving literair wordt vernietigd.

Definitie

'Domicide' is afgeleid van het Latijnse "domus" wat 'thuis' of '(woon)huis' betekent en het achtervoegsel 'cide' van het Latijnse "caedere", wat 'moord' of 'doden' betekent. Het achtervoegsel wordt traditioneel gebruikt voor moord op een individueel persoon (zoals matricide, patricide, regicide, etc) maar meer recentelijk, en in toenemende mate, ook voor verschijnselen die verwant zijn met genocide, waar er sprake is van een stelselmatig karakter. Oorspronkelijk in combinatie met levende wezens, zoals in femicide (vrouwenmoord) of ecocide. In de huidige eeuw is er een toename van nieuwe woorden op 'cide' in combinatie met aanduidingen van niet-levende entiteiten, zoals taal, geld of plaats. In die gevallen is er niet letterlijk sprake van 'moord', maar in figuurlijke zin van 'vernietiging van'.

De term 'domicide' werd gaandeweg meer populair vanaf de 1970er jaren, als aanduiding voor de vernietiging van de leefomgeving van een familie. Bij uitbreiding werd hij toegepast op de opzettelijk massale vernietiging van huizen en infrastructuur. De term 'domicide' werd echter al in 1905 gebruikt in het Algemeen Handelsblad. De systematische verwoesting van huizen in Gaza door Israël in de Gaza-oorlog van 2023-2024 brachten de term sterker in de belangstelling.

Sommige wetenschappers hebben 'domicide' gedefinieerd als "de massale en opzettelijke vernietiging van huizen, om menselijk lijden te veroorzaken." De VN Speciale Rapporteur over adequate huisvesting Balakrishnan Rajagopal pleitte in 2022 voor een ruimere definiëring, die ook "de systematische schending van de huisvestingsrechten volgens het internationaal recht" insluit. Volgens Oren Yiftachel verwijst domicide (in de Israëlische context) primair naar het verhinderen van de terugkeer naar huis aan het eind van een oorlog, omdat er geen plek is om naar terug te gaan.

Dit is overigens niet de meest ruime omschrijving van domicide. Het vernietigen van een woongebied hoeft niet beperkt te blijven tot grootschalig vernietigen van woningen, gebouwen en civiele infrastructuur, maar kan ook een gebied zo onherkenbaar maken dat de bewoners zich er niet meer thuis voelen. Dat is te bewerkstelligen door aanknopingspunten voor collectieve herinneringen te verwoesten.

Bij het verwante begrip urbicide ligt de nadruk op de vernietiging van een stad of verstedelijkt gebied als geografisch en cultureel centrum; de term topocide wordt wel gebruikt ter aanduiding van de vernietiging van een locatie voor industriële uitbreiding. Hierbij kunnen dorpen of landschappen worden vernietigd. Wanneer daarbij het milieu ernstig wordt aangetast kan er ook sprake zijn van ecocide.

In overdrachtelijke zin kunnen de termen 'domicide' en 'topocide' als stijlfiguur worden aangewend, waar een woonplaats figuurlijk wordt vernietigd (doodgeschreven). Zo ergerde de academicus Christina E. Dando zich aan de negatieve, met de dood associërende wijze, waarop haar jeugdomgeving, de Great Plains van North Dakota, in de Amerikaanse media vaak is beschreven. Dando noemt dit 'topocide' en 'domicide' van The Plains.

Internationaal strafrecht

De term 'domicide' wordt niet genoemd in de Vierde Geneefse Conventie, maar deze verbiedt wel wraakneming op burgers en hun eigendommen in een conflict en verplicht destructie tot een minimum te beperken. Hetzelfde geldt voor het Statuut van Rome, waarin wel de bescherming wordt genoemd in relatie tot oorlogsmisdaden in conflicten tussen staten, maar niet in het geval van een conflict binnen een staat of tussen partijen die niet tot een staat behoren.

De VN Speciale Rapporteur Rajagopal pleitte in 2022 voor de erkenning van 'domicide' als misdaad tegen de menselijkheid, naar aanleiding van de grootschalige verwoesting van huizen in oorlogen zoals in Syrië, Jemen, Oekraïne, Libië, Myanmar en Palestina. In december 2023 zei Rajagopal, op basis van de feiten en uitspraken van Israëlische leiders, dat het doel van de destructie op zo grote schaal in de Gaza-oorlog van 2023-2024 niet eenvoudig was om Hamas te elimineren, maar om Gaza onbewoonbaar te maken. Begin december was daar al meer dan een derde van de huizen verwoest. Giora Eiland, een voormalig hoofd van de Israëlische Nationale Veiligheidsraad schreef in de Israëlische krant Yedioth Ahronoth: "De staat Israël heeft geen andere keus dan Gaza te veranderen in een plaats waar het tijdelijk of permanent onmogelijk is om in te leven. Het creëren van een ernstige humanitaire crisis in Gaza is een noodzakelijk middel om het doel te bereiken … Gaza zal een plek worden waar geen mens kan bestaan."

Voorbeelden

De Indian Removal Act (1830) in Amerika.
De Armeense genocide tijdens en na de Eerste Wereldoorlog.
De vernietiging van hele steden in de Tweede Wereldoorlog (zoals Dresden, Tokio, Hiroshima, Nagasaki, etc).
De systematische vernietiging van woongebieden in de Joegoslavische oorlogen.
De etnische zuivering van het woongebied van de Rohingya in Myanmar, waarover in 2018 een genocide-zaak bij het Internationaal Gerechtshof werd aangespannen.
De systematische vernietiging van woongebieden van tegenstanders van het regime van Bashar al-Assad in Syrië tijdens de Syrische Burgeroorlog.
De systematische vernietiging van woongebieden en infrastructuur in Oekraïne bij de Russische aanvallen.
De systematische vernietiging van Gaza, waarover in 2023 een genocide-zaak bij het Internationaal Gerechtshof werd aangespannen.

Referenties

1 2 3 Het achtervoegsel -cide is al geruime tijd in opmars. Peter-Arno Coppen en Ton den Boon, Trouw, 29 feb 2024
1 2 3 4 Report of the Special Rapporteur on adequate housing as a component of the right to an adequate standard of living, and on the right to non-discrimination in this context, Balakrishnan Rajagopal (A/77/190). UN General Assembly, 19 juli 2022.
"That state of affairs has, by some scholars, been termed “domicide”: the massive and deliberate destruction of homes in order to cause human suffering. … The Special Rapporteur takes a more expansive view of that concept. Etymologically rooted in the Latin terms domus (home) and caedo (to kill), domicide refers not only to the deliberate destruction of the physical structures of homes, but also to the systematic violation of housing rights in violation of international law."
1 2 3 Amid Israeli Destruction in Gaza, a New Crime Against Humanity Emerges: Domicide. Haaretz, 4 jan 2024. Gearchiveerd
↑ Topocide. The Encyclopedia of World Problems and Human Potential, update 24 jan 2017
↑ Deathscapes, Topocide, Domicide The Plains in Contemporary Print Media. Christina E. Dando, Great Plains Quarterly Vol. 29, No. 2 (SPRING 2009); jstor.org
↑ What is 'domicide,' and why has war in Gaza brought new attention to the term? National Public Radio, 9 feb 2024
1 2 3 4 Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus. The Guardian, 7 dec 2023. Gearchiveerd
↑ “Domicide” must be recognised as an international crime: UN expert. UN OHCHR persbericht, 28 okt 2022. Gearchiveerd
↑ Destroying cities during war targets people's sense of home: architect. CBC Radio, update 5 jan 2023

[trouw_feb-2024-1] 1 2 3 Het achtervoegsel -cide is al geruime tijd in opmars. Peter-Arno Coppen en Ton den Boon, Trouw, 29 feb 2024

[domicide_a_77_190-2022-2] 1 2 3 4 Report of the Special Rapporteur on adequate housing as a component of the right to an adequate standard of living, and on the right to non-discrimination in this context, Balakrishnan Rajagopal (A/77/190). UN General Assembly, 19 juli 2022.
"That state of affairs has, by some scholars, been termed “domicide”: the massive and deliberate destruction of homes in order to cause human suffering. … The Special Rapporteur takes a more expansive view of that concept. Etymologically rooted in the Latin terms domus (home) and caedo (to kill), domicide refers not only to the deliberate destruction of the physical structures of homes, but also to the systematic violation of housing rights in violation of international law."

[hz_jan-2024-3] 1 2 3 Amid Israeli Destruction in Gaza, a New Crime Against Humanity Emerges: Domicide. Haaretz, 4 jan 2024. Gearchiveerd

[4] Topocide. The Encyclopedia of World Problems and Human Potential, update 24 jan 2017

[dando-2009-5] Deathscapes, Topocide, Domicide The Plains in Contemporary Print Media. Christina E. Dando, Great Plains Quarterly Vol. 29, No. 2 (SPRING 2009); jstor.org

[what-domicide_npr_feb-2024-6] What is 'domicide,' and why has war in Gaza brought new attention to the term? National Public Radio, 9 feb 2024

[guard-domicide_dec-2023-7] 1 2 3 4 Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus. The Guardian, 7 dec 2023. Gearchiveerd

[domicide-recognise_ohchr-2022-8] “Domicide” must be recognised as an international crime: UN expert. UN OHCHR persbericht, 28 okt 2022. Gearchiveerd

[cbc-2022-9] Destroying cities during war targets people's sense of home: architect. CBC Radio, update 5 jan 2023