Syndroom van Down

Syndroom van Down
Achtjarig kind met het syndroom van Down
Achtjarig kind met het syndroom van Down
Synoniemen
Latijn syndroma Downii

trisomia 21
morbus Langdon-Down

Nederlands downsyndroom

Mongoloïde idiotie

Coderingen
ICD-11
Eerdere versies
ICD-10: Q90
ICD-9: 758.0
OMIM 190685
DiseasesDB 3898
DOID 14250
MedlinePlus 000997
eMedicine ped/615
MeSH D004314
Portaal  Portaalicoon   Geneeskunde

Het syndroom van Down of trisomie-21 is een aangeboren afwijking die gepaard gaat met een verstandelijke beperking, typerende uitwendige kenmerken en bepaalde medische problemen, en die veroorzaakt wordt doordat het erfelijk materiaal van chromosoom 21 in drievoud voorkomt (in plaats van in tweevoud).

Het syndroom komt voor op ongeveer 4,6 van de 10.000 geboortes en in alle bevolkingsgroepen. Vergelijkbare condities zijn ook bij diersoorten als chimpansees aangetroffen.

Geschiedenis en naam

In 1838 beschreef de Franse psychiater Jean-Étienne Esquirol voor het eerst het klinische beeld van het syndroom dat later het syndroom van Down zou worden genoemd. In 1846 beschreef de Frans-Amerikaanse arts Édouard Séguin het syndroom. In 1866 publiceerde de Britse arts John Langdon Haydon Down een uitgebreid klinisch beeld van mensen met deze afwijking. Hij sprak over 'mongoloïde idiotie'. De oorzaak kende hij nog niet, maar later werd de afwijking naar hem vernoemd. In 1932 opperde de Nederlandse oogarts en geneticus Petrus Johannes Waardenburg dat het syndroom van Down veroorzaakt zou kunnen worden door een chromosoomafwijking. De Franse onderzoeker Marthe Gautier (1925-2022) ontdekte in 1958 in celmateriaal van een Downpatiëntje 47 in plaats van 46 chromosomen. Omdat haar microscoop dat 47e chromosoom niet goed kon weergeven, stuurde ze haar bevindingen voor advies naar de kinderarts Jérôme Lejeune. Deze antwoordde niet, maar schreef in 1959 in een wetenschappelijk tijdschrift, dat er sprake was van trisomie (de aanwezigheid van drie in plaats van twee chromosomen) van chromosoom 21.

Down gebruikte de in zijn tijd populaire indeling van de Duitse antropoloog en anatoom Johann Friedrich Blumenbach om de bewoners van het Royal Earlswood Asylum for Idiots in te delen in verschillende "rassen". De basis van deze etnische classificatie was de meting van de diameter van het hoofd en de identificatie van verschillende kenmerken van het gezicht die hij vond op foto’s die hij zelf maakte. Door middel van deze indeling probeerde hij onderscheid te maken tussen aangeboren en verworven aandoeningen. Naar aanleiding van zijn bevindingen publiceerde Down in 1866 in de London Hospital Reports een artikel waarin hij verstandelijk gehandicapten indeelde in deze etnische categorieën. In het artikel Ethnic classifications of idiots besteedde hij vooral veel aandacht aan wat hij noemt “The great Mongolian family”. In het artikel beschrijft hij een jongetje met trisomie-21. Van Downs indeling is alleen zijn beschrijving van mongolisme algemeen bekend geworden. De term 'mongolisme' is binnen de westerse wereld zo’n 100 jaar een geaccepteerde term gebleven. Na de ontdekking in 1959 van de oorzaak van zijn syndroom, de trisomie-21, raakte de term in onbruik. Op verzoek van onderzoekers en van Mongolië is de term in 1965 officieel verdwenen als naam voor trisomie-21.

Oorzaken

Mensen die dit syndroom hebben, hebben het DNA van alle genen die gelegen zijn op chromosoom 21 te veel in al (of veel van) hun lichaamscellen. Daardoor worden in die cellen allerlei eiwitten in overmaat geproduceerd. Een daarvan is bijvoorbeeld het β-amyloïd precursor-eiwit APP (peptidase nexin-II), dat een rol speelt bij het ontstaan van de ziekte van Alzheimer. Het teveel aan chromosoom 21 kan op drie manieren ontstaan:

Karyogram (chromosomenkaart) van iemand met trisomie-21: er is een derde chromosoom 21 aanwezig.

Verschijnselen

Kenmerken

  • Verstandelijke beperking
  • Epicantusplooi van de ogen (ronde ooghoek)
  • Amandelvormige, ietwat scheefstaande ogen
  • Atypische gelaatsvorm
  • Vlak achterhoofd
  • Slappe, groot lijkende tong en open mond
  • Eén dwarse, doorlopende handplooi
  • Vaak een ontbrekend kootje van de ringvinger
  • Vaak een grotere ruimte tussen de grote en naastgelegen teen
  • In ongeveer 40 tot 50 procent van de gevallen een congenitale hartafwijking
  • In 60 tot 70 procent van de gevallen bij prenatale screening een kleiner/geen neusbeentje zichtbaar op de echo
  • Hyperlaxiteit (slappe banden, spieren en gewrichten)
  • Vaak een kleine gestalte
  • Vaak sluik, dun haar
  • Kortere levensverwachting (70 jaar en ouder is zeldzaam)
Amandelvormige, ietwat scheefstaande of 'Brushfield'-ogen.
Voeten van een jongen met het syndroom van Down, gekenmerkt door de relatief brede ruimte tussen de grote teen en de andere tenen

Medische problemen

Mensen met het syndroom van Down hebben een groter risico op het krijgen van de volgende aandoeningen. Voor een betrokkene of hulpverlener die een individu met het syndroom begeleidt, is het daarom van belang bij klachten aan de volgende aandoeningen te denken:

Ethische problemen

De Franse arts Jérôme Lejeune (1926-1994), die zijn medisch onderzoek verrichtte in de hoop dat het in de toekomst mogelijk zou worden om mensen met een chromosomale afwijking te genezen en voor het eerst kon aantonen dat het syndroom van Down door een chromosomale afwijking werd veroorzaakt, was later verbitterd over het feit dat zijn onderzoeksresultaten worden gebruikt om chromosomale afwijkingen voor de geboorte op te sporen en zwangerschappen vervolgens af te breken.

In Frankrijk werd anno 2011 een foetus waarbij tijdens de zwangerschap trisomie-21 werd vastgesteld in 96% van de gevallen gedood door middel van abortus provocatus. Sommigen, zoals het Franse parlementslid Olivier Dussopt, vragen zich af waarom dit niet bij alle gevallen gebeurt. Anderen, zoals de Fondation Jérôme Lejeune en verschillende andere organisaties, beschouwen dit als eugenetica.

Diagnose

Na de geboorte is de diagnose van het syndroom van Down meestal niet moeilijk te stellen, vanwege de diverse typische uiterlijke kenmerken. Toch komt het ook nog wel voor dat het syndroom na de geboorte niet meteen opvalt. In de westerse landen wordt de diagnose vaak al voor de geboorte gesteld. Met behulp van echografie kan men tussen de 11e en 14e week van de zwangerschap de nekplooi meten, en deze is bij een foetus met down vaak verdikt. Combineert men deze meting met de bepaling van een aantal stoffen in het bloed van de moeder (PAPP-A en beta-HCG), dan kan hieruit de kans op een kind met het syndroom van Down met een nauwkeurigheid van 90 % worden voorspeld. Combineert men dit tevens met een echoscopische meting van het neusbotje, dan is de betrouwbaarheid zelfs 95 %. Doorgaans wordt bij een risico groter dan 1:250 een vruchtwaterpunctie geadviseerd, waarmee de diagnose gesteld kan worden. Een vruchtwaterpunctie is echter niet zonder risico; de kans op het verlies van de zwangerschap door de ingreep werd in studies uit de jaren 70 geschat op 0,5 %. Uit recent onderzoek blijkt het attributief risico 0,06% te zijn.

Er kunnen verscheidene redenen zijn waarom ouders willen weten of zij het risico lopen een kind met het syndroom van Down te krijgen:

Beeldvorming

Doordat een aantal mensen met het syndroom van Down positief in beeld gebracht wordt, zoals met de Jostiband en later ook met televisieprogramma's als Down met Johnny en Down the Road die veel sympathie opwekken bij het publiek, en doordat de mogelijkheden voor kinderen met het downsyndroom tot het volgen van regulier onderwijs in Nederland zijn verbeterd (bijvoorbeeld met een rugzakje), is het beeld dat veel mensen hebben van het syndroom van Down sinds de jaren 1990 positiever geworden.[bron?]

Stichting Downsyndroom

In Nederland werd in 1988 de Stichting Downsyndroom (SDS) opgericht, die zich inzet voor kinderen en volwassenen met het syndroom van Down en hun familie. Deze stichting wilde daarmee de leemte die er was in de informatievoorziening over het syndroom opvullen. De stichting houdt workshops, voordrachten en publicaties en informeert ouders en hulpverleners over de mogelijkheden van mensen met downsyndroom.

Media

Werelddownsyndroomdag

Sinds 2006 wordt Werelddowndag gevierd op 21 maart, vanwege de datumcombinatie 21/03 die trisomie 21 kan voorstellen. Een van de acties die op die dag gevoerd wordt, is het dragen van twee verschillende sokken, een ludiek symbool dat op het belang van diversiteit in de samenleving wijst.