Entgen Luijten (of Luyten) (Lutterade, eind 16e eeuw – Limbricht, 9 oktober1674) was de laatste vrouw die op het grondgebied van het huidige Nederland als heks is vervolgd en gedood.
Geschiedenis
Kasteel Limbricht
Entgen Luijten werd geboren in Lutterade. Rond 1630 verhuisde ze naar Limbricht. Ze was getrouwd met Jacob Bovendeert. In Limbricht werd enkele tientallen jaren het gerucht verspreid dat ze een heks zou zijn. Om een eind te maken aan alle verdachtmakingen liet zij zich op 18 juli 1674 op eigen verzoek gevangen zetten op Kasteel Limbricht, waar op dat moment heer van Limbricht Herman Winand van Breyll woonde. De autoriteiten verklaarden haar niet meteen onschuldig, maar begonnen een proces tegen haar.
Op 21 en 28 juli werd Entgen Luijten voor de schepenbank verhoord door Herman Tacken, de fiscaal van het gerecht te Limbricht. Entgen ontkende zich aan hekserij of toverij schuldig te hebben gemaakt. Op 4 augustus wordt zij in staat van beschuldiging gesteld als Tacken zijn Klaglibel indient, met 31, vaak nogal merkwaardige, beschuldigingen:
Zo zou ene Gort van Neusz, bierhouder op Lichtenberg, 26 jaar eerder zijn overleden, nadat hij had gedronken uit een pot bier die Entgen Luijten hem had aangereikt. Van Neusz beweerde tot het laatst toe dat hij door Entgen was betoverd.
Hetzelfde zou zijn gebeurd met het meisje Aleth Bruggen dat in 1668 -geheel gezond- naast de verdachte in het veld had gezeten maar onwel was opgestaan en betoverd, lam en kreupel naar bed gedragen moest worden. De betovering werd pas verbroken nadat de moeder van Aleth bij Entgen umb Gottes wille om brood en zout had gebedeld en gekregen en Aleth dat gegeten had.
Daarna zouden drie koeien van Ziets Bruggen, de vader van Aleth, door Entgen Luijten betoverd zijn en vervolgens overleden. Bruggen maakte Entgen toen openlijk uit voor heks, maar werd door haar op 10 september 1668 aangeklaagd waarbij ze 500 goudgulden schadevergoeding eiste. Na ongeveer 9 maanden moest Entgen Luijten wegens geldgebrek het proces staken. Tacken rekent haar dat zwaar aan: Entgen zou zich onvoldoende verdedigd hebben tegen de roddels van Bruggen.
Entgen werd ook beschuldigd van de dood van meerdere paarden en koeien en het veroorzaken van gebrekkige melkgift van koeien.
Op 13 augustus worden vervolgens 10 getuigen gehoord. Geen van hen zegt dat ze een heks is, maar allemaal zeggen ze te weten dat Entgen al lang als heks bekend stond.
Entgen wordt tijdens het proces verschillende malen erop gewezen dat ze een advocaat in de arm mag nemen, maar dat doet ze niet. Ook wraakt ze geen getuigen, ondervraagt ze niet en voert zelf geen getuigen op, hoewel dat allemaal mogelijk was.
Requisitoir
Tacken acht alle aanklachten bewezen, maar omdat Entgen niet bekent wil hij dat ze gemarteld wordt. De schepenbank wil eerst onafhankelijk advies en beslist op 10 september dat de processtukken naar de Sittardse juristen Helgers en Everarts moeten.
Entgen Luijten beweert intussen tegen de gerichtsbode dat ze door de duivel bezeten is. Daarover wordt ze door de schepenbank op 3 oktober ondervraagd, waarna Entgen vraagt om een duivelsuitdrijving. Die krijgt ze niet. De schepenen beslissen vervolgens dat ook deze nieuwe gegevens naar de juristen Helgers en Everarts moeten worden gestuurd.
Het advies
Jurist Helgers oordeelt dat Tacken niets heeft bewezen omdat er onvoldoende onafhankelijke getuigen zijn gehoord. Hij adviseert de getuigen nogmaals te verhoren en liefst ook andere.
Voordat dit advies tijdens een zitting van de schepenbank besproken kon worden, werd Entgen dood in haar cel aangetroffen. Twee lijkschouwers stelden vast dat Entgen gestranguleert ofte verworght was, ze was vermoord. Helgers werd opnieuw om advies gevraagd, waarna hij het rapport van de lijkschouwers verdraaide en van 'moord' 'zelfdoding' maakte en suggereerde dat deze zelfdoding een impliciete schuldbekentenis van Entgen was. Hiermee ontsloeg hij de autoriteiten van een onderzoek naar de toedracht van haar dood. Hij adviseerde verder dat het lijk door de vilder met paarden naar de galg gesleept moest worden om daar te worden begraven.
De galg stond in het naburige dorp Einighausen, langs de tegenwoordige Urmonderbaan. De veldnaamAan de Galling verwijst hier nog naar.
Trivia
Het proces tegen Entgen Luijten inspireerde diverse kunstenaars:
Protestzanger en auteur Herman Veugelers schreef in 1993 het toneelstuk De heks van Limborgh en in 2000 een roman met dezelfde titel.
In 2021 schreef Susan Smit de roman De heks van Limbricht. Filmproducent Pieter Kuijpers uit Tegelen kocht de filmrechten van dit boek.
Regisseur Gideon van Eeden maakte in 2022 de korte film De beul van Entgen Luijten.
In 2022 werden op Kasteel Limbricht twee beelden van Luijten geplaatst. Op 3 juni werd op de motte van het kasteel een portretbeeld onthuld. Het is gemaakt door Ankie Vrolings-Bleilebens uit Echt en is een geschenk van de (familie van) de nazaten van Entgen Luijten aan Kasteel Limbricht. Op 9 oktober 2022 werd naast het melkhuis een bronzen beeld onthuld dat door de Limbrichtse kunstenares Marij Heijligers is gemaakt.
In juli 2022 werd op kasteel Limbricht een toneelstuk opgevoerd over Entgen Luijten, geschreven door Jacques Stel.
Donners, Wim (2022): Dossier Entgen Luijten - 'De heks van Limbricht'?, Monografieen uit het Land van Sittard, Deel 26, Sittard, ISBN 978-90-72115-30-0
Het procesdossier (1674) van de Vrije Rijksheerlijkheid Limbricht in het archief van De Domijnen: Proces Fisci ca. Luijten, Enken weduwe van eerd, Jacob boven die- wegens hekserij