| Fort Katuwana | ||
|---|---|---|
 | ||
Fort Catoene in 1721 | ||
| Locatie | Katuwana, Sri Lanka | |
| Coördinaten | 6° 16′ NB, 80° 42′ OL | |
| Algemeen | ||
| Type | Bastionvesting | |
| Gebouwd in | ca. 1650 | |
| Gebouwd door | VOC | |
Fort Katuwana is een klein fort in het zuiden van Sri Lanka dat midden 17e eeuw gebouwd werd door de VOC op de grens van het Compagniegebied en het toenmalige Koninkrijk Kandy. In de 19e eeuw raakte het in onbruik en werd het overwoekerd door vegetatie. Begin 21e eeuw werd het met Nederlandse steun gerestaureerd.
Fort Katuwana, in de Nederlandse tijd Cattoene of Katoene geschreven, was een vooruitgeschoven post van Fort Matara aan de kust, en diende ter bescherming van de kaneelgebieden die eerder op de Portugezen waren veroverd. Het is een vierkant fort met twee bastions aan de noordoost- en de zuidwestzijde, staande op een heuvel. De landmeter en tekenaar Johann Wolffgang Heydt, die het fort in 1734 bezocht, schreef dat de muren ruim 5 meter hoog waren en dat de bastions ieder plaats boden aan 6 kanonnen. Van bastion tot bastion gemeten was het fort ongeveer 90 meter groot. Binnen de muren waren barakken, een klein pakhuis, een munitieopslagplaats van twee verdiepingen en, net links van de poort, een waterput. Rechts van de poort was de woning van de commandant. Het garnizoen bestond toen slechts uit 40 man, volgens Heydt te weinig om het fort lang te verdedigen tegen een goed bewapende vijand. De verbinding tussen Katuwana en Matara werd gevormd door twee houten fortjes gemaakt van palissaden. Het ene, Akuressa, lag aan de Nilwala rivier die met een grote bocht van Katuwana naar Matara stroomt. Het andere, Hakmana, lag op de rechtstreekse route over land.
De VOC en het Koninkrijk Kandy waren bondgenoten in de strijd tegen de Portugezen, die in de vroege jaren 1640 uit het zuiden, en in 1658 uit geheel Sri Lanka, dat toen Ceylon heette, verdreven werden. Hun grondgebied aan de zuidwest- en noordkust was daarna eigendom van de VOC, terwijl het binnenland onder de koning van Kandy viel. Fort Katuwana was een van de fortjes die tijdens het gouverneurschap van Rijckloff van Goens in het binnenland gebouwd werden als grensbewaking. In 1761 werd het aangevallen door een leger uit Kandy in de oorlog tijdens het gouverneurschap van Jan Schreuder. Het fort werd twee dagen lang beschoten met vier kanonnen. Op de derde dag gaf het garnizoen zich over op voorwaarde van een vrije aftocht. Van de meesten is echter nooit meer iets vernomen. De gebouwen op de binnenplaats werden geplunderd en vernield, waarna het leger verder trok naar Matara. Na afloop van de oorlog kwam het weer in handen van de VOC. Na de Britse overname van Ceylon in 1795 brak tussen Kandy en de Britten weer oorlog uit. In 1805 werd het fort nogmaals korte tijd veroverd door de Kandyanen. In de loop van de 19e eeuw verloor het zijn functie en werd het verlaten. Toen de Sri Lankaanse schrijver Richard Brohier het in 1978 bezocht was het fort volledig overwoekerd. De muren waren aan het afbrokkelen en de gebouwen op de binnenplaats waren verdwenen. In de periode 2007-2008 werd het fort met Nederlandse steun gerestaureerd en werden er opgravingen gedaan. De gevonden artefacten bestaan voor 83% uit Sri Lankaans aardewerk, wat wijst op intensieve contacten met de bevolking in de omgeving, en zeer waarschijnlijk ook op deelname in het garnizoen door lokaal geworven personeel. 10% bestaat uit Chinees porselein, wat standaard door de VOC naar alle vestigingen in Azië gestuurd werd. Weinig Europese artefacten werden gevonden. Die beperkten zich tot resten van glazen flessen, aardewerk en Hollandse kleipijpen. Objecten met een militaire functie werden niet gevonden. Sinds de restauratie is het fort een bezienswaardigheid.
