Foton

Zie Foton (tractormerk) voor het tractormerk.
Foton
standaardmodel
Samenstelling elementair deeltje
Interactiekrachten elektromagnetische kracht
Symbool γ
Massa 0
Elektrische lading 0
Spin 1
Feynmandiagram van twee elektronen die elkaar afstoten doordat zij een foton uitwisselen.

Fotonen (Oudgrieks: φῶς, phōs, licht) zijn elementaire deeltjes uit het standaardmodel van de deeltjesfysica. Ze hebben geen rustmassa en bewegen zich in vacuüm met de lichtsnelheid voort. Licht, evenals alle andere elektromagnetische straling, bestaat uit fotonen. Het foton is het ijkboson dat de elektromagnetische kracht draagt.

Afhankelijk van de gebruikte meetopstelling heeft elektromagnetische straling, in feite een vorm van energie, de eigenschappen van golven of van een stroom fotonen. Dit heet de dualiteit van golven en deeltjes.

Fotonen worden ook lichtdeeltjes genoemd en worden, in het bijzonder bij gammastraling, met de Griekse letter gamma, de γ aangeduid.

Geschiedenis

In 1900 ontdekte Max Planck dat de wisselwerking tussen elektromagnetische straling en materie altijd plaatsvindt in veelvouden van eindige, discrete hoeveelheden energie (kwantum), die evenredig zijn aan hun frequentie. Om dit te verklaren, veronderstelde Planck het bestaan van harmonische oscillatoren binnen materie, die de energie van straling uitsluitend in discrete hoeveelheden konden absorberen en weer uitzenden. Hierbij moet worden opgemerkt dat, toen Planck zijn theorie ontwikkelde, de precieze interne structuur van een atoom nog onbekend was; alleen het elektron was ontdekt, kort daarvoor in 1897. De harmonische oscillatoren die Planck postuleerde, bleken later de elektronen in het atoom te zijn. Plancks aanname was in feite een vereenvoudigde voorstelling die in de praktijk uitstekend bleek te werken.

In 1905 verklaarde Albert Einstein het foto-elektrisch effect door te stellen dat elektromagnetische straling zelf bestaat uit een stroom deeltjes (later fotonen genoemd). Volgens Einstein is het feit dat straling uit deeltjes is opgebouwd de reden waarom de wisselwerking met materie in eindige, discrete hoeveelheden energie verloopt. Hiermee ging hij verder dan Planck, die elektromagnetische straling nog steeds als een continue golf beschouwde. Voor dit werk ontving Einstein in 1921 de Nobelprijs voor Natuurkunde. Deze theorie vormt de basis voor de werking van zonnepanelen. In de jaren daarna bleef Einstein benadrukken dat elektromagnetische straling een dubbelkarakter heeft: soms gedraagt ze zich als een golf, en op andere momenten als een stroom deeltjes. Dit verschijnsel staat bekend als de golf-deeltjedualiteit.

In 1911 ontdekte Ernest Rutherford de interne structuur van het atoom (zie: het atoommodel van Rutherford). Rutherford stelde zich het atoom voor als elektrisch geladen elektronen die rond een atoomkern cirkelen. Dit model vertoonde echter tekortkomingen. Daarom stelde Niels Bohr in 1913 een nieuw atoommodel voor ter vervanging van dat van Rutherford, waarbij hij voortbouwde op de inzichten van Einstein en Planck (atoommodel van Bohr). In dit model kan een foton worden geabsorbeerd door een elektron in een atoom (absorptie) en vervolgens weer worden uitgezonden (spontane emissie). Rondcirkelende ladingen zenden fotonen uit. Volgens het atoommodel van Bohr kunnen de elektronen in een atoom zich alleen in banen bevinden op specifieke afstanden van de kern, waarin zij geen fotonen uitzenden.

Destijds was echter niet iedereen in de wetenschappelijke gemeenschap overtuigd van het bestaan van fotonen. Dit veranderde toen Arthur Holly Compton in 1923 een botsingsexperiment uitvoerde met straling en elektronen. Hiermee werd het bestaan van het Compton-effect aangetoond – een verschijnsel waaraan fotonen onderhevig zijn. Dit experiment hielp om de aanvankelijke scepsis over het bestaan van fotonen weg te nemen.

In 1916 voorspelde Albert Einstein theoretisch het bestaan van gestimuleerde emissie van fotonen bij atomen. Dit verschijnsel zou later de basis vormen voor de uiteindelijke uitvinding van de laser.

In 1923 ontdekte Satyendra Nath Bose dat fotonen volledig ononderscheidbaar zijn. Hij deelde zijn bevindingen met Einstein, en samen ontwikkelden zij de kwantumstatistiek voor fotonen – en, in bredere zin, voor bosonen. Dit staat tegenwoordig bekend als de Bose-Einsteinstatistiek.

Pas in 1926 bedacht chemicus Gilbert Lewis het woord foton om de stralingsdeeltjes mee aan te duiden.

Beschrijving van het foton

Algemeen

Fotonen spelen een belangrijke rol in de kwantummechanica. Zij kunnen door een atoom worden uitgezonden, als een elektron van een elektronenschil terugvalt naar een schil met een lagere energietoestand. De vrijkomende energie wordt daarbij in de vorm van een foton uitgezonden. Fotonen kunnen ook bij kernreacties worden opgewekt, wanneer een kern uit een aangeslagen toestand naar een lagere energietoestand terugvalt. Fotonen kunnen ook bij de wisselwerking tussen elementaire deeltjes of het spontane verval van één elementair deeltje naar een ander vrijkomen. Wanneer een elementair deeltje en zijn antideeltje botsen, kan alle massa worden omgezet in een energierijk foton, en omgekeerd.

Licht is elektromagnetische straling in een frequentiebereik dat door bepaalde cellen in onze ogen kan worden waargenomen. Het kan een golfkarakter en tegelijkertijd een deeltjeskarakter hebben. Dit valt vervolgens te benaderen met de onzekerheidsrelatie van Heisenberg en het gedachte-experiment van Erwin Schrödinger, Schrödingers kat.

Lichtdeeltjes bewegen zich met de lichtsnelheid c, die in een vacuüm exact 299 792 458 m/s bedraagt. Uit de speciale relativiteitstheorie volgt dat een deeltje met een rustmassa groter dan 0 nooit de lichtsnelheid kan bereiken. Een foton heeft dan ook geen rustmassa.

Een lichtdeeltje vervalt niet, dus is volkomen stabiel. Volgens de speciale relativiteitstheorie staat de lokale tijd van een lichtdeeltje stil. Een lichtdeeltje krijgt dus niet de tijd om uiteen te vallen, zelfs als het een eindige levensduur had.

Formule van Planck

Atoommodel van Bohr van element nummer Z, met kernlading Ze, waarin een elektron van niveau 3 naar 2 terugvalt en een foton uitzendt

Licht met frequentie ν bestaat uit fotonen met energie E:

E=hν=pc=hcλ

met h, de constante van Planck.

De energie van een foton wordt niet alleen in joule uitgedrukt, maar ook wel in elektronvolt.

De hypothese van De Broglie kent aan een foton een impuls toe:

p=hνc

die ook kan worden geschreven als

p=hλ.

Breking

Als lichtdeeltjes zich door een transparant medium voortplanten, lijken ze langzamer te gaan dan in vacuüm. De lagere snelheid in een medium is een schijnbare snelheid. Fotonen bewegen ook tussen de atomen en moleculen van het medium met de lichtsnelheid. Als een foton een atoom raakt wordt het geabsorbeerd. Even later zendt het atoom een ander foton uit met dezelfde energie, dat zich vervolgens weer met de lichtsnelheid verplaatst. Echter, door dit oponthoud lijkt het alsof het foton zich langzamer heeft verplaatst.

Door de verschillende snelheden treedt op een grensvlak tussen twee media met verschillende brekingsindices lichtbreking plaats. De brekingsindex hangt af van de twee media en van de frequentie ν van de straling.

Wit licht is uit een spectrum samengesteld van verschillende frequenties, dus van verschillende kleuren. Dit spectrum kan met een prisma, door middel van dispersie zichtbaar worden gemaakt.

Algemene relativiteit

Einsteins algemene relativiteitstheorie voorspelde dat de baan van fotonen door zwaartekracht wordt beïnvloed. Dit was destijds in 1915 volstrekt tegen de heersende opvatting in, maar werd later door waarnemingen bevestigd. Het idee dat fotonen steeds langs een rechte lijn bewegen moest worden aangepast: fotonen bewegen langs geodeten. Dat zijn in een massaloze ruimte overigens rechte lijnen.