Gerundium

Werkwoordswijzen
wijs/modusvoorbeeld
infinitief (onbepaalde wijs)lopen
participium (deelwoord)lopend, gelopen
indicatief (aantonende wijs)ik loop
imperatief (gebiedende wijs)loop
conjunctief (aanvoegende wijs)dat hij lope
conditionalis (voorwaardelijke wijs)als ..., liep hij
als ..., zou hij lopen
optatief (wensende wijs)moge hij lopen
gerundium (verbaal substantief)het lopen
gerundivum (verbaal adjectief)er moet gelopen
worden
supinum (verbaal substantief)om te lopen

In het Latijn is het gerundium of verbaal substantief een verbuiging van de infinitief. Het gerundium is een van een werkwoord afgeleid zelfstandig naamwoord.

Vorming

Het Latijnse gerundium wordt gevormd op basis van de presens-stam+ nd. In de genitivus, dativus, accusativus en ablativus krijgt het de uitgangen van donum of bellum.

Bijvoorbeeld: narrare → narra → narrand → narrandi, -ndo, -ndum, -ndo.

Opmerkingen

In ambtelijke en juridische taal, zoals in wetteksten en in de titulatuur van magistraten bleef deze karakteristieke uitgang bewaard (vb. ... repetundum, ... faciundi, ... dicundo, ... feriundo, enz.)

Gebruik en vertaling

Bijvoorbeeld: Errare humanum est. = Vergissen is menselijk.
Bijvoorbeeld: ad ferendum = om te dragen.
Voorbeeld: ferendi = van het dragen.
Voorbeeld: utile legendo = nuttig voor het lezen.

Gerundium met lijdend voorwerp

Als het gerundium een lijdend voorwerp bij zich heeft, wordt dit lijdend voorwerp volgens de volgende regels aangepast aan het gerundium:

Voorbeeld: caedendo fratrem → caedendo fratre; caedendo sorores → caedendis sororibus.

Dit verschijnsel wordt ook wel pseudo-gerundivum genoemd.

Voorbeelden

Gerundium in moderne talen

Engels: the gerund

In het Middelengels was er nog een infinitief op -en: writen, in het Oudengels -an writan, die al of niet met het voorzetsel to gebruikt werd. In het Oudengels en het vroeg Middelengels vindt men nog wel een datiefuitgang to writene, maar de uitgangen -en en -ene verdwenen vrij snel. Genitiefvormen waren toen al geheel verdwenen. Een naamwoord van handeling op -ing: writing nam de naamwoordelijke functie goeddeels over van de infinitief en het is deze uiterst productieve vorm die in de Engelse grammatica – enigszins onterecht – bekendstaat als de gerund. In tegenstelling tot zijn Nederlandse tegenhanger kan van vrijwel ieder werkwoord een gerund op -ing gevormd worden.

To have – having
To walk – walking

De enige uitzondering wordt gevormd door werkwoorden die geen infinitief bezitten zoals can of may.

De gerund kan – al of niet met een begeleidend voorwerp – als onderwerp gebruikt worden:

Writing poetry is my hobby. - Gedichten schrijven is mijn verpozing.

De -ing-vorm heeft ook het tegenwoordig deelwoord, dat in het Middelengels nog vormen had op -ende of -ande, vrijwel geheel verdrongen. Een paar vormen als flippant en blatant herinneren nog aan de oude vormen, maar alle andere gevallen gebruiken de -ing vorm:

The sleeping man looked very peaceful – De slapende man zag er vredig uit.

In deze functie analyseert men echter het woord sleeping niet als gerund, maar als deelwoord.

Frans: gérondif

Ook in de Romaanse talen spreekt men wel van een gerundium. In het Frans kent men een gérondif die gevormd wordt uit het tegenwoordig deelwoord door er en voor te zetten en de uitgang -ant na de stam van de tweede persoon meervoud (met enkele uitzonderingen) van het werkwoord te zetten. Met het Latijnse gerundium heeft het echter niet veel meer van doen. Het kan niet meer worden verbogen, waardoor de vele mogelijkheden die het Latijn had om door middel van het gerundium allerlei betekenisaspecten uit te drukken zijn verdwenen. Zie verder "in andere talen" in het menu links.

Verwijzingen

  1. ↑ The gerund and the participles of the English verb. H Poutsma. Noordhoff 1923 Groningen