Gilamonster

Gilamonster; IUCN-status: Gevoelig (2007)
	Exemplaar uit Arizona (Verenigde Staten)
Taxonomische indeling
Rijk:	Animalia (Dieren)
Stam:	Chordata (Chordadieren)
Klasse:	Reptilia (Reptielen)
Orde:	Squamata (Schubreptielen)
Onderorde:	Lacertilia (Hagedissen)
Infraorde:	Platynota (Varaanachtigen)
Familie:	Helodermatidae (Korsthagedissen)
Geslacht:	Heloderma
Soort
	Heloderma suspectum; Cope, 1869
	Afbeeldingen op Wikimedia Commons
	Gilamonster op Wikispecies
Portaal	Biologie ; Herpetologie

Het gilamonster (Heloderma suspectum) is een forse hagedis uit de familie van de korsthagedissen (Helodermatidae). Het dier is vernoemd naar het gebied van de rivier Gila in Arizona, waar het dier ooit veelvuldig voorkwam.

Naam en indeling

De wetenschappelijke naam van de soort werd voor het eerst voorgesteld door Edward Drinker Cope in 1869.

Ondersoorten

Er worden twee ondersoorten erkend, welke onderstaand zijn weergegeven met de auteur en het verspreidingsgebied.

Naam	Auteur	Jaar	Verspreidingsgebied
Heloderma suspectum cinctum	Bogert & Martín del Campo	1956	Mexico, Verenigde Staten
Heloderma suspectum suspectum	Cope	1869	Mexico, Verenigde Staten

Uiterlijke kenmerken

Het gilamonster is gemakkelijk te herkennen; het lijf is zwart met rode tot roze vlekken en heeft een wratachtige schubbenhuid, veroorzaakt door osteodermen, beenplaatjes die de huid versterken. De staart is bijna net zo dik als de kop en maximaal een derde van de totale lengte. De kleurpatronen verschillen, omdat bij sommige variëteiten sprake is van een roze achtergrond met zwarte vlekken, de ogen zitten enigszins verborgen. Er zijn twee ondersoorten: het gevlekte gilamonster H. suspectum suspectum en de gebandeerde H. suspectum cinctum. Het gilamonster heeft grof gebouwde klauwen, waarmee hij goed kan graven. De ogen, neusgaten en gehooropeningen zijn erg klein om verstoppingen te voorkomen. De dikke staart dient als vetopslag voor tijden waarin minder voedsel beschikbaar is. De hagedis kan een maand zonder voedsel, water dient wel regelmatig opgenomen te worden.

Lengte en onderscheid

Een gilamonster is doorgaans 26-36 cm lang, maar uitzonderlijk grote exemplaren kunnen wel 60 cm lang worden. Deze soort kan ongeveer 30 jaar oud worden. De hagedis lijkt veel op de sterk verwante Mexicaanse korsthagedis (H. horridum), maar heeft een meer gebandeerde tekening, en H. horridum heeft vaker luipaardachtige vlekken. Ook de kleur is meestal anders, een gilamonster heeft een overwegend rode kleur en de Mexicaanse korsthagedis een gele kleur, maar er is wel een overlap.

Giftigheid en voedsel

Gilamonsters zijn giftig, maar omdat ze ook erg sloom zijn worden maar weinig mensen gebeten in de vrije natuur. Het gif (exenatide) wordt geproduceerd door klieren in de onderkaak en via groeven in de kiezen in de prooi gebracht en door kauwbewegingen wordt de toegediende hoeveelheid groter. Het is een neurotoxine, dat het zenuwstelsel aantast en verlammingsverschijnselen veroorzaakt. De beet zelf is voor mensen vaak vervelender dan het gif, omdat de dieren niet meer loslaten. Afwachten tot het dier dit vanzelf doet heeft weinig zin, want de hagedis houdt het lange tijd vol. Het eiwit exenatide vormt de basis voor een medicijn ter behandeling van diabetes type 2.

Op het menu staan voornamelijk eieren van vogels of reptielen en het gilamonster rooft ook zoogdiernesten leeg. Ook knaagdieren en hagedissen worden gegeten. Het gilamonster heeft een traag metabolisme en kan veel vet opslaan in zijn dikke staart. Het hoeft daarom slechts 3-4 keer te eten in een heel seizoen.

Het gilamonster is een prooidier voor coyotes, vossen, lynxen en roofvogels. De grootste bedreiging voor het dier zijn menselijke activiteiten zoals stroperij, verlies van habitat en aanrijdingen.

Verspreiding en habitat

Het gilamonster komt voor in woestijnen in de Verenigde Staten in de staten Arizona, Californië, Nevada, New Mexico en Utah, en in Mexico in de staten Sonora en Sinaloa. De soort is aangetroffen van zeeniveau tot op een hoogte van ongeveer 2134 meter boven zeeniveau.

Het habitat bestaat uit droge, zanderige gebieden zoals halfwoestijnen met enige vegetatie als bosjes of cactussen. Het gilamonster brengt ~90% van zijn tijd door in gaten in de grond of onder stenen. In het voorjaar is het dier vooral 's morgens actief, maar later in de zomer is het juist 's nachts op zoek naar voedsel.

Beschermingsstatus

Door de internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN is de beschermingsstatus 'gevoelig' toegewezen (Near Threatened of NT).

Bronvermelding

Referenties

↑ (en) Gilamonster op de IUCN Red List of Threatened Species.
↑ Bernhard Grzimek (1971). Het Leven Der Dieren Deel VI: Reptielen. Kindler Verlag AG, pp. 371–372. ISBN 90 274 8626 3.
↑ (en) Origin and history of gila monster. Online Etymology Dictionary. Gearchiveerd op 13 juli 2023. Geraadpleegd op 6 juli 2015.
↑ Peter Uetz en Jakob Hallermann, Heloderma suspectum. The Reptile Database.
↑ (en) Davis, Jon R., DeNardo, Dale F. (2010-03). Seasonal Patterns of Body Condition, Hydration State, and Activity of Gila Monsters (Heloderma suspectum) at a Sonoran Desert Site. Journal of Herpetology 44 (1): 83–93. ISSN:0022-1511. DOI:10.1670/08-263.1.
↑ (en) Gila Monster. National Geographic. Gearchiveerd op 23 februari 2021. Geraadpleegd op 25-10-2026.
↑ (en) Beck, Daniel D. (1990). Ecology and Behavior of the Gila Monster in Southwestern Utah. Journal of Herpetology 24 (1): 54–68. ISSN:0022-1511. DOI:10.2307/1564290.
1 2 (en) Gila Monster. Saguaro National Park - U.S. National Park Service). Geraadpleegd op 25 oktober 2026.
↑ (en) Beck, Daniel (2005). Biology of Gila monsters and beaded lizards. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-24357-9.
↑ Heloderma suspectum. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)- Red List. Gearchiveerd op 22 januari 2023.

Bronnen

(en) Peter Uetz en Jakob Hallermann, Heloderma suspectum. The Reptile Database. Geraadpleegd op 19 augustus 2019.

[IUCN-1] (en) Gilamonster op de IUCN Red List of Threatened Species.

[GRZ-2] Bernhard Grzimek (1971). Het Leven Der Dieren Deel VI: Reptielen. Kindler Verlag AG, pp. 371–372. ISBN 90 274 8626 3.

[3] (en) Origin and history of gila monster. Online Etymology Dictionary. Gearchiveerd op 13 juli 2023. Geraadpleegd op 6 juli 2015.

[EMBL-4] Peter Uetz en Jakob Hallermann, Heloderma suspectum. The Reptile Database.

[5] (en) Davis, Jon R., DeNardo, Dale F. (2010-03). Seasonal Patterns of Body Condition, Hydration State, and Activity of Gila Monsters (Heloderma suspectum) at a Sonoran Desert Site. Journal of Herpetology 44 (1): 83–93. ISSN:0022-1511. DOI:10.1670/08-263.1.

[6] (en) Gila Monster. National Geographic. Gearchiveerd op 23 februari 2021. Geraadpleegd op 25-10-2026.

[7] (en) Beck, Daniel D. (1990). Ecology and Behavior of the Gila Monster in Southwestern Utah. Journal of Herpetology 24 (1): 54–68. ISSN:0022-1511. DOI:10.2307/1564290.

[:1-8] 1 2 (en) Gila Monster. Saguaro National Park - U.S. National Park Service). Geraadpleegd op 25 oktober 2026.

[9] (en) Beck, Daniel (2005). Biology of Gila monsters and beaded lizards. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-24357-9.

[IUCN2-10] Heloderma suspectum. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)- Red List. Gearchiveerd op 22 januari 2023.