Het handelsnaamrecht is in Nederland het geheel van regels over het gebruik en de bescherming van een handelsnaam. De belangrijkste wettelijke regeling is de Handelsnaamwet (Hnw). Artikel 1 van die wet omschrijft een handelsnaam als "de naam waaronder een onderneming wordt gedreven".
Bescherming van een handelsnaam ontstaat door het daadwerkelijke gebruik van de naam voor een onderneming. Een inschrijving van de naam in het Handelsregister is daarvoor niet beslissend. De naam moet in het economische verkeer daadwerkelijk als handelsnaam worden gevoerd, bijvoorbeeld op een website, facturen, reclame-uitingen of een bedrijfspand.
Wie een handelsnaam het eerst rechtmatig gebruikt, kan onder omstandigheden optreden tegen later gebruik van dezelfde of een sterk gelijkende handelsnaam. De Handelsnaamwet beschermt daarmee niet de inschrijving als zodanig, maar het gebruik van de naam in het handelsverkeer.
Artikel 5 Handelsnaamwet verbiedt het voeren van een handelsnaam die reeds eerder rechtmatig door een ander werd gevoerd, of daarvan slechts in geringe mate afwijkt, wanneer daardoor bij het publiek verwarring tussen de ondernemingen te duchten is. Volgens de wet spelen daarbij onder meer de aard van de ondernemingen en de plaats waar zij gevestigd zijn een rol.
Bij de beoordeling van het verwarringsgevaar moeten de handelsnamen in hun geheel worden beschouwd. Daarbij kunnen onder meer de visuele, auditieve en begripsmatige overeenstemming, de activiteiten van de ondernemingen, hun doelgroep en hun geografische werkgebied worden meegewogen. Ook de vormgeving waarin een handelsnaam wordt gebruikt kan als omstandigheid van belang zijn, hoewel die vormgeving geen onderdeel van de handelsnaam zelf hoeft te zijn.
Verwarring kan zowel direct als indirect zijn. Van directe verwarring is sprake wanneer het publiek de ene onderneming voor de andere houdt. Van indirecte verwarring kan sprake zijn wanneer het publiek de ondernemingen wel van elkaar onderscheidt, maar ten onrechte veronderstelt dat tussen hen een economische of organisatorische band bestaat.
Een handelsnaam hoeft niet per definitie onderscheidend of fantasievol te zijn om voor bescherming onder de Handelsnaamwet in aanmerking te komen. Ook een geheel of gedeeltelijk beschrijvende handelsnaam kan door artikel 5 Handelsnaamwet worden beschermd.
De Hoge Raad oordeelde in 2021 in DOC Dairy Partners/Dairy Partners dat voor bescherming van een beschrijvende handelsnaam op grond van artikel 5 Hnw geen aanvullende voorwaarden gelden naast het vereiste dat verwarring te duchten is. Het beschrijvende karakter van de naam en het algemene belang dat beschrijvende aanduidingen door anderen vrij moeten kunnen worden gebruikt, moeten wel worden meegewogen bij de beoordeling van het verwarringsgevaar.
Bij handelsnamen met een zwak onderscheidend vermogen kan daarom een grotere mate van overeenstemming nodig zijn voordat verwarringsgevaar wordt aangenomen. Naarmate een handelsnaam meer onderscheidend vermogen heeft, kan eerder sprake zijn van verwarring bij gebruik van een gelijkende jongere handelsnaam.
De bescherming van een handelsnaam heeft geen vooraf vastgelegde territoriale omvang zoals een merkregistratie dat kan hebben. De feitelijke reikwijdte hangt mede af van het gebied waarin de onderneming onder de handelsnaam actief is en bekendheid heeft opgebouwd. Daardoor kunnen ondernemingen in verschillende gebieden soms dezelfde of gelijkende handelsnaam voeren zonder dat verwarringsgevaar bestaat.
Door online dienstverlening en landelijke bekendheid kan de feitelijke beschermingsomvang echter ook groter zijn dan alleen de directe vestigingsplaats van een onderneming.
Handelsnaamrecht en merkenrecht zijn verschillende rechtsgebieden. Een handelsnaam dient ter aanduiding van een onderneming, terwijl een merk dient ter onderscheiding van waren of diensten. Dezelfde naam kan zowel als handelsnaam worden gebruikt als als merk worden geregistreerd.
Artikel 5a Handelsnaamwet verbiedt onder voorwaarden het voeren van een handelsnaam die een ouder merk van een ander bevat of daarvan slechts in geringe mate afwijkt, wanneer daardoor bij het publiek verwarring over de herkomst van waren kan ontstaan.
Omgekeerd kan een ouder handelsnaamrecht onder omstandigheden ook relevant zijn tegenover een later merk. Handelsnaam- en merkenrechten kunnen daardoor naast elkaar bestaan en met elkaar in conflict komen.
De Handelsnaamwet bevat daarnaast regels die misleiding door de handelsnaam moeten voorkomen. Artikel 3 ziet onder meer op handelsnamen die ten onrechte suggereren dat de onderneming aan een ander toebehoort. Artikel 4 bevat regels over aanduidingen van rechtsvormen. Artikel 5b verbiedt een handelsnaam die een onjuiste indruk geeft van de onderneming wanneer daardoor misleiding van het publiek te duchten is.
Een handelsnaam kan volgens artikel 2 Handelsnaamwet worden overgedragen of door erfopvolging overgaan, maar alleen in verbinding met de onderneming die onder die naam wordt gedreven.
Wanneer een handelsnaam in strijd met de Handelsnaamwet wordt gevoerd, kan een belanghebbende op grond van artikel 6 Hnw de kantonrechter verzoeken de gebruiker te bevelen de handelsnaam zodanig te wijzigen dat de onrechtmatigheid wordt opgeheven. De wet laat daarnaast een vordering op grond van het algemene onrechtmatigedaadsrecht onverlet.