Itinerarium

Bladzijde uit een kopie van het Itinerarium Burdigalense: een opsomming van plaatsen en afstanden.
Bladzijde uit een kopie van het Itinerarium Burdigalense
Zie Itinerarium (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Itinerarium.

Itinerarium is de term die vanaf de middeleeuwen gebruikt werd voor een genre van reisgidsen, afstandentabellen, routebeschrijvingen en wegwijzers. De term duidde aanvankelijk op afstandstabellen uit de Romeinse tijd. Ze gaven plaatsen aan die van belang waren voor reizigers, zoals steden, dorpen en uitspanningen om paarden te wisselen. Romeinse itineraria zijn gewoonlijk alleen bekend door latere kopieën. Later in de middeleeuwen werd de term ook toegepast op eigentijds materiaal.

Reizigers konden hun reisverslagen omwerken tot itineraria en daarin bijvoorbeeld ook stadsbeschrijvingen en lokale gewoontes vermelden, zodat de verschillen tussen dergelijke documenten groot zijn. Zo verwaterde het begrip itinerarium tot een algemene aanduiding voor reisverslagen en handreikingen voor reizigers. De term is ook gebruikt voor reconstructies van historische reizen en voor materiële zaken zoals informatieve teksten op tableaus.

Etymologie

Itinerarium is middeleeuws Latijn voor reisboek, verbonden met vormen die verwant zijn met ire (gaan), zoals itinerarius (reis-), itinerari (reizen), iter (genitief itineris, het gaan, reis, weg). De vorm itinerarium is in het Nederlands geattesteerd in 1612, maar Jan Huygen van Linschoten publiceerde zijn Itinerario al in 1596.

Romeinse itineraria

Itinerarium van Tongeren, gefotografeerd in 1901, en de tekstweergave

Landkaarten bestonden al, maar ze werden zelden benut voor reizen, terwijl geschreven aanwijzingen algemeen gebruikt werden. Ze benadrukten grotere nederzettingen (civitates) en vermeldden overnachtingsplaatsen (mansiones) en uitspanningen waar paarden en wagens gewisseld konden worden (mutationes). De afstanden werden gegeven in Romeinse mijlen of soms in lokale maten, met totalen bij belangrijke etappeplaatsen. Een Romeins itinerarium kon feiten bevatten zoals: Het is van Arles tot Milaan 475 mijlen. Er zijn 73 locaties om paarden te wisselen en 22 pleisterplaatsen om te overnachten.

Sommige teksten dienden voor een specifieke reisroute of bestemming, maar andere hebben een algemener of minder duidelijk doel. Hieronder enkele bekende Romeinse itineraria, die echter niet representatief zijn voor het genre:

De vier cilindrische, zilveren Vicarello-bekers. Rondom hebben ze inscripties van plaatsnamen en afstanden, gerangschikt in kolommen
De Vicarello-bekers

Latere beschrijvingen en verslagen

Carta itineraria europae, een kaart van Europa uit 1520, als illustratie van het het gebruik van de term itinerarium voor kaartmateriaal.
Carta itineraria europae, een kaart van Europa, met het noorden rechtsonder. De Italiaanse laars is linksboven, het Iberisch Schiereiland rechtsboven.

In de middeleeuwen werd veel waarde gehecht aan de Romeinse itineraria, wat blijkt uit de afschriften en afgeleide uitgaven; zo zijn er van het Itinerarium Antonini twintig kopieën bekend. Zulke geschriften werden nauwelijks aangepast aan de veranderingen in de tussenliggende eeuwen, wat past in het algemene beeld dat middeleeuwers voor hun kennis sterk leunden op de geschriften uit de antieke wereld en deze nauwelijks ter discussie stelden. Op den duur verwaterde het begrip itinerarium tot een algemene term voor beschrijvingen van gebieden en verslagen van reizen.

Enkele voorbeelden:

Reconstructies van reizen

Een enigszins verwant genre, dat ook als itinerarium aangeduid wordt, zijn reconstructies van historische reizen. Voorbeelden zijn Gachard, Voyages des souverains (vorsten van de lage landen, vooral keizer Karel V); Marneffe, Itinéraire de Charles le Hardi (Karel de Stoute); Petit, Itinéraires de Philippe le Hardi et Jean sans Peur (Filips de Stoute en Jan zonder Vrees). In het Nederlands Obreen, Itinerarium van Jan van Avesnes (Jan van Avesnes).

De Peutingerkaart, een lange, smalle strook met rechtgetrokken routes, zodat de kaart geen goed beeld geeft van dwarsroutes.
Peutingerkaart

Referenties en noten