Jacques Wallage

Gemeentepolitiek in Groningen

Eind jaren zestig maakte Wallage samen met zijn leeftijdsgenoot Max van den Berg deel uit van een groep jongeren binnen de lokale PvdA, die eerst in het afdelingsbestuur en in 1970 ook in de gemeenteraad de macht in de partij overnam. Vanaf 1968 maakte hij deel uit van de Stedenbouwkundige Adviesraad (SAR), waarin hij tot afgrijzen van politici in de gemeenteraad, waaronder PvdA-fractievoorzitter Marten Kastermans, samen met onder anderen architect Piet de Vrieze pleitte voor openbare vergaderingen en meer invloed van burgers en studenten op besluitvorming. Na de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen 1970 werd de 24-jarige Van den Berg wethouder en de 23-jarige Wallage fractievoorzitter in de Groningse gemeenteraad. Nadat in september 1972 het college van PvdA, christelijke partijen, VVD en CPN viel, waarbij de PvdA-fractie onder leiding van Wallage zich keerde tegen de eigen wethouder Wim Hendriks, trad Wallage als wethouder Onderwijs en Cultuur toe tot een college met CPN en D'66. Hij zette zich onder meer in voor democratisering van het onderwijs, ouderparticipatie en het verkleinen van verschillen tussen schooltypen. Ook experimenteerde Groningen in deze periode met de middenschool.

In 1975 kreeg Wallage verkeer in zijn portefeuille. Hij was betrokken bij de totstandkoming van het Verkeerscirculatieplan, dat in 1977 werd ingevoerd en waarmee het doorgaande autoverkeer uit de Groningse binnenstad werd geweerd. De binnenstad werd verdeeld in sectoren waartussen automobilisten niet rechtstreeks konden rijden. Het plan maakte deel uit van het streven van het toenmalige stadsbestuur om meer ruimte te geven aan voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. De maatregel kreeg aanvankelijk veel weerstand, maar Groningen werd hiermee later een voorbeeld voor andere steden.

Tweede Kamerlid

In 1979, kort nadat hij voor een nieuwe termijn als wethouder was aangetreden, was Wallage nadrukkelijk kandidaat om burgemeester van Schiedam te worden. Hoewel hij de steun had van de Schiedamse gemeenteraad en in de media al was gepresenteerd als nieuwe burgemeester, besloot het kabinet John te Loo te benoemen als eerste burger.

In 1981 verliet Wallage alsnog de Groningse politiek en werd hij lid van de Tweede Kamer. Hij hield zich daar voornamelijk bezig met onderwijs en werd onderwijswoordvoerder van de PvdA-fractie. Daarnaast voerde hij onder meer het woord over ruimtelijke ordening en sociale zaken.

Staatssecretaris van Onderwijs

In november 1989 werd Wallage staatssecretaris van Onderwijs en Wetenschappen in het kabinet-Lubbers III. Een van de belangrijkste onderdelen van zijn staatssecretariaat was de invoering van de basisvorming in het voortgezet onderwijs. Het doel daarvan was alle leerlingen in de eerste jaren van het voortgezet onderwijs een breed gemeenschappelijk pakket aan kennis en vaardigheden te bieden en de definitieve keuze voor een onderwijsrichting minder vroeg te laten plaatsvinden.

Wallage wijzigde het eerder onder minister Wim Deetman voorbereide voorstel op belangrijke punten. Zo koos het kabinet voor één gemeenschappelijk minimumniveau en een breed pakket van vakken en kerndoelen. De wet werd in 1992 aangenomen en de basisvorming werd vanaf 1993 ingevoerd.

De basisvorming werd later onderwerp van kritiek. Vooral de omvang van het programma, het gemeenschappelijke niveau voor verschillende groepen leerlingen en de snelheid waarmee de hervorming werd ingevoerd leverden problemen op. Bij het parlementaire onderzoek naar onderwijsvernieuwingen in 2007 werd Wallage over de totstandkoming ervan gehoord.

Onder Wallage kwam daarnaast wetgeving tot stand voor de bestrijding van onderwijsachterstanden. Ook werd gedurende zijn staatssecretariaat ingezet op een grotere zelfstandigheid van scholen.

Staatssecretaris van Sociale Zaken

Na het aftreden van staatssecretaris Elske ter Veld stapte Wallage in juni 1993 binnen hetzelfde kabinet over naar Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Hij kreeg daar onder meer de sociale zekerheid in zijn portefeuille.

Tijdens zijn staatssecretariaat trad de Wet terugdringing beroep op de arbeidsongeschiktheidsregelingen in werking. Daarmee werd het arbeidsongeschiktheidscriterium aangescherpt en werden maatregelen genomen om terugkeer naar werk te stimuleren. Het wetsvoorstel was grotendeels voorbereid en in de Tweede Kamer verdedigd door zijn voorganger Ter Veld.

Wallage wijzigde in 1994 daarnaast het wetsvoorstel voor een nieuwe Algemene Bijstandswet ingrijpend. In zijn voorstel kregen gemeenten een grotere verantwoordelijkheid voor de uitvoering en werd het systeem van landelijke bijstandsnormen vereenvoudigd. De wet werd na het aantreden van het eerste kabinet-Kok verder behandeld en in 1995 onder minister Ad Melkert ingevoerd.

Fractievoorzitter van de PvdA

Na de Tweede Kamerverkiezingen van 1994 werd Wallage voorzitter van de PvdA-fractie. Wim Kok werd minister-president van het eerste paarse kabinet van PvdA, VVD en D66. Wallage kreeg daardoor de leiding over de grootste regeringsfractie in de Tweede Kamer.

In deze periode stond hij bekend als een politicus die compromissen tussen de coalitiepartijen probeerde mogelijk te maken. Tegelijkertijd kwam hij verschillende malen tegenover VVD-fractievoorzitter Frits Bolkestein te staan. Vooral hun opvattingen over immigratie, integratie en de multiculturele samenleving liepen uiteen. Waar Bolkestein nadrukkelijker culturele aanpassing en problemen rond immigratie aan de orde stelde, verdedigde Wallage een benadering waarin sociale en economische integratie en de positie van minderheden centraal stonden.

Als fractievoorzitter probeerde Wallage tevens de zelfstandige positie van de Tweede Kamer tegenover het kabinet te behouden. Bij het afscheid van Kamervoorzitter Piet Bukman wees deze onder meer op Wallages steun voor parlementair onderzoek en op diens pogingen de onafhankelijke rol van de Kamer te versterken.

Wallage speelde tevens een rol bij de vorming van de paarse kabinetten. In 1998 onderhandelde hij namens de PvdA mee over de vorming van het tweede kabinet-Kok. Kort na de totstandkoming daarvan verliet hij de landelijke politiek. Hij werd als fractievoorzitter opgevolgd door Ad Melkert.

Burgemeester van Groningen

Op 1 oktober 1998 werd Wallage geïnstalleerd als burgemeester van Groningen. Daarmee keerde hij na zeventien jaar terug naar de stad waar zijn politieke loopbaan was begonnen. Tijdens zijn burgemeesterschap legde Wallage nadruk op de toegankelijkheid van het gemeentebestuur en de wijze waarop inwoners door de gemeente werden behandeld. Hij zag voor de burgemeester daarnaast een rol als verbindende figuur binnen het college en als vertegenwoordiger van de stad naar buiten. Bij zijn benoeming tot ereburger omschreef de gemeente Groningen hem later als een "zeer toegankelijke burgemeester" die zich inzette voor een respectvolle behandeling van burgers door ambtenaren.

Stedelijke ontwikkeling en burgerparticipatie speelden tijdens zijn burgemeesterschap een belangrijke rol. In 2001 wees de Groningse bevolking in een referendum plannen voor de noordzijde van de Grote Markt af. Bij de daaropvolgende planvorming voor de oostzijde werden inwoners nadrukkelijker betrokken. Wallage, die aanvankelijk geen voorstander van referenda was geweest, beschouwde dergelijke vormen van participatie steeds meer als een manier om de legitimiteit van gemeentelijke besluitvorming te vergroten.

Wallage hield zich ook buiten het gemeentebestuur met dit onderwerp bezig. Als voorzitter van de Staatscommissie Toekomst Overheidscommunicatie adviseerde hij in 2001 om burgers eerder bij beleidsvorming te betrekken en overheidscommunicatie meer als onderdeel van het democratische proces te beschouwen.

Wallage trad op 25 juni 2009 af als burgemeester. Als reden voor zijn vertrek gaf hij aan: Je moet voorkomen dat Stadjers hun burgemeester bedoelen als ze het over d'Olle Grieze hebben. Bij zijn afscheid werd hij vanwege zijn verdiensten voor de stad ingeschreven in het Gulden Boek van Stad Groningen en daarmee tot ereburger benoemd.

Openbaar bestuur en latere functies

Na zijn burgemeesterschap bleef Wallage zich vooral bezighouden met openbaar bestuur en de verhouding tussen overheid en burgers. Per 1 juli 2009 werd hij voorzitter van de Raad voor het Openbaar Bestuur, een functie die hij tot 2017 vervulde. Daarnaast werd hij per 1 september 2009 bijzonder hoogleraar Integratie en Openbaar Bestuur aan de Rijksuniversiteit Groningen.

De relatie tussen burger en bestuur vormde daarbij opnieuw een belangrijk thema. Wallage bepleitte dat politieke bestuurders hun besluiten niet alleen formeel democratisch legitimeren, maar gedurende de bestuursperiode ook voortdurend in gesprek blijven met burgers en verantwoording afleggen over gemaakte keuzes.

In juli 2010 werd Wallage samen met Uri Rosenthal benoemd tot informateur voor een kabinet van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. De onderhandelingen leidden niet tot een akkoord en uiteindelijk kwam er een kabinet van VVD en CDA, met gedoogsteun van PVV.

In het voorjaar van 2012 kwam Wallage samen met ex-premier Wim Kok in het nieuws toen beiden als commissaris van PostNL instemden met hoge bonussen voor de directie, die de pakketdienst TNT had verkocht. Dezelfde directie had echter duizenden postbodes op straat gezet, en de postbezorging was van degelijk veranderd in onbetrouwbaar. De negatieve publiciteit voor de commissarissen kwam in verkiezingstijd de PvdA slecht uit, en lijsttrekker Diederik Samsom verklaarde en public dat hij Kok en Wallage had opgebeld om hen zijn ongenoegen kenbaar te maken. Wallage zei desgevraagd tegen het Algemeen Dagblad "niet blij" te zijn met de openbare discussie.