| Oranjebruine parasolzwam | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oranjebruine parasolzwam (Lepiota boudieri) | ||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Lepiota boudieri Bres. (1884) | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
De oranjebruine parasolzwam (Lepiota boudieri) is een schimmel uit de familie Agaricaceae. De soort behoort tot het geslacht Lepiota en is een bodembewonende saprotrofe paddenstoel die vooral voorkomt op humeuze, voedselrijke bodems in bossen. Kenmerkend zijn de oranjebruine tot roodbruine, fijn vezelig-schubbige hoed, de bleke lamellen en de langwerpige, aan de basis vaak gespoorde sporen.
De hoed heeft een diameter van 2 tot 6,5 cm. Aanvankelijk is deze klokvormig tot gewelfd, later uitgespreid, vaak met een lage, stompe umbo. De hoedkleur varieert van oranjebruin tot donker roodbruin, waarbij het centrum doorgaans donkerder is dan de rand. De hoedbekleding bestaat uit fijne, radiaal gerichte vezels en schubjes die de onderliggende hoedhuid grotendeels bedekken. Bij oudere exemplaren verbleekt de kleur vaak tot okerbruin.
De lamellen staan dicht opeen en zijn vrij van de steel. Ze zijn aanvankelijk wit tot witachtig en worden later licht crèmekleurig. Bij oudere vruchtlichamen kunnen roodachtige vlekken ontstaan. De lamelsnede is fijn vlokkig en kan soms een roodachtige tot purperachtige tint krijgen.
De steel is 3 tot 7 cm lang en 3 tot 8 mm dik. Hij is cilindrisch en kan naar de basis iets verbreed zijn. Het bovenste gedeelte is witachtig tot lichtroze. Onder de aanvankelijk aanwezige, witte, vlokkige ringzone bevinden zich aanliggende oranjebruine vezels en schubjes. Een duidelijke, blijvende ring ontbreekt meestal. De steel kan met de leeftijd roodbruine tinten ontwikkelen.
Het vlees is in de hoed witachtig en kan in de steel, vooral nabij de basis, roze tot roodbruin verkleuren. De geur wordt beschreven als zwamachtig, aardeachtig, zoetig of fruitig.
De basidiosporen meten doorgaans 7–10 × 3–4 µm, met uitschieters tot ongeveer 11 × 4,5 µm. Het Q-getal varieert van ongeveer 1,9 tot 3,1, met een gemiddelde van 2,2–2,7. De sporen zijn langwerpig, min of meer cilindrisch en hebben in zijaanzicht een afgeknotte tot gespoorde basis. Ze zijn dextrinoïde en kleuren roodbruin in Melzers reagens.
De basidiën zijn overwegend viersporig. De cheilocystiden meten 13–38 × 5–12 µm en zijn knotsvormig, eivormig tot enigszins urnvormig. Sommige zijn door een tussenschot verdeeld.
De pileipellis bestaat uit bundels van liggende tot opgerichte, cilindrische hyfen. De eindcellen meten ongeveer 40–215 × 8–24 µm en zijn vaak door meerdere septen verdeeld. Er zijn gespverbindingen aanwezig. De hyfen bevatten een bruin intracellulair pigment dat oplost in ammoniak. De lange hyfenelementen kunnen gemakkelijk bij de septen afbreken. Dit is een belangrijk microscopisch determinatiekenmerk.
De oranjebruine parasolzwam is een terrestrische saprotroof die organisch materiaal in de bodem afbreekt. Hij groeit op humusrijke, voedselrijke grond, vooral in loofbossen, maar ook in naaldbossen. In Nederland wordt de soort vooral aangetroffen op rijkere zandgronden. Ook vondsten op lemige bodems en op steenstort van voormalige mijnen zijn beschreven.
De vruchtlichamen verschijnen voornamelijk in de nazomer en de herfst. De soort kan afzonderlijk of in kleine groepjes groeien.
De oranjebruine parasolzwam is bekend uit verschillende Europese landen, waaronder Nederland, België, Duitsland, Frankrijk en Italië.
In Nederland komt de soort vrij zeldzaam voor. Volgens de NDFF Verspreidingsatlas is de soort op de Nederlandse Rode Lijst van paddenstoelen van 2008 ingedeeld in de categorie 'Thans niet bedreigd'.
De soort werd in 1884 door de Italiaanse mycoloog Giacomo Bresadola beschreven als Lepiota boudieri in zijn werk Fungi Tridentini.
De naam Lepiota fulvella, die in 1917 door Carleton Rea werd gepubliceerd, is lange tijd voor dezelfde soort gebruikt. Vellinga en Huijser onderzochten in 1993 het oorspronkelijke materiaal en concludeerden dat Lepiota fulvella een synoniem is van Lepiota boudieri.
De soort wordt ingedeeld in de sectie Stenosporae van het geslacht Lepiota. Deze groep wordt gekenmerkt door langwerpige sporen die in zijaanzicht vaak een kenmerkend uitsteeksel aan de basis hebben.
De hoedkleur van de oranjebruine parasolzwam kan sterk variëren. Naast de gebruikelijke oranjebruine vruchtlichamen komen ook donkerder purperbruine en vrijwel ongepigmenteerde vormen voor.
De soort kan worden verward met andere kleine, bruinachtig geschubde parasolzwammen, waaronder de kastanjeparasolzwam (Lepiota castanea). Voor een betrouwbare determinatie zijn vooral de vorm van de sporen en de bouw van de pileipellis van belang. De NDFF Verspreidingsatlas geeft aan dat microscopische controle voor een zekere determinatie noodzakelijk is.
De oranjebruine parasolzwam wordt als potentieel zeer giftig beschouwd. Bij verschillende soorten uit het geslacht Lepiota komen amatoxinen voor. Deze stoffen kunnen ernstige leverbeschadiging veroorzaken. Het is niet volledig vastgesteld in hoeverre de oranjebruine parasolzwam deze toxinen bevat.
In een chemische studie uit 2022 werden bij Lepiota boudieri twee mogelijke, nog niet eerder beschreven amatoxinederivaten aangetroffen. De soort wordt daarom niet als consumptiepaddenstoel beschouwd.