Wiskundige puzzel

Wiskundige puzzels zijn puzzels die zijdelings of rechtstreeks verband houden met wiskunde. Professor Schuh noemde het zuivere puzzels in tegenstelling tot puzzels die zoals kruiswoordpuzzels aan een bepaalde taal gebonden zijn of waarvan de oplossing op toeval of raden berust. Het zijn puzzels, die door stelselmatig proberen, ondersteund door redeneren, kunnen worden opgelost. Meestal is er een relatie met getaltheorie of meetkunde, maar het komt ook voor dat een puzzel de aanleiding vormt tot een nieuwe tak van wiskunde, zoals de theorie die door Euler werd ontwikkeld naar aanleiding van het probleem van de bruggen van Koningsbergen leidde tot het ontstaan van de topologie.

Voorbeelden:

De speltheorie, die zich niet alleen met spellen maar vooral ook met de economie en economisch gedrag bezighoudt, heeft ook veel over de oplossing van een groot aantal spellen te zeggen.

Soorten

Er bestaan vele soorten, waarvan hieronder de voornaamste genoemd worden (van elke soort een eenvoudig voorbeeld):

Sam Loyds "Boss Puzzle"

Geschiedenis

Het bedenken en oplossen van raadsels is een tijdverdrijf dat reeds in de Oudheid bestond, maar eerst in de negentiende eeuw is er sprake van ruimere aandacht door de media, dat wil zeggen de veelal ongeïllustreerde kranten en tijdschriften, die de lezers meestal weinig verstrooiing te bieden hadden. Er ontstonden rubrieken met puzzels en raadsels die meer diepgang hadden dan gebruikelijk en op wiskundige of natuurkundige principes leunden. Menige krant had zelfs een puzzelexpert ingehuurd, die niet zelden een geleerde van naam was. De rubrieken werden gebundeld tot populaire edities, die hoge oplagen bereikten. Van deze boeken zijn er een aantal in het Nederlands vertaald.

In de Verenigde Staten behoorde Sam Loyd (1841-1911) tot de groten op het gebied van puzzels. Duizenden waardevolle puzzels heeft hij op zijn naam staan die gedurende meer dan vijftig jaar in tal van kranten en tijdschriften zijn verschenen. Martin Gardner (1914-2010), de bekende redacteur van "Scientific American" en auteur van een groot aantal boeken over mathematische puzzels, heeft veel van Loyds werk opnieuw gepubliceerd. Ook een uitgeverij als Dover Publications heeft ook nu nog veel boeken in haar fonds over dit onderwerp, waaronder een aantal klassieke, zoals die van Dudeney, Schuh en Kraitchik.

In Groot-Brittannië was genoemde Henry Ernest Dudeney (1857-1930) de belangrijkste puzzelexpert. Zijn veelgelezen bijdragen verluchtigden meer dan dertig jaar de kolommen van "The Strand Magazine". Dudeneys bekendste werk is "Amusements in mathematics" (1917). Walter William Rouse Ball (1850-1925) was de auteur van "Mathematical recreations and problems of past and present times" (1892). Ball was leraar wiskunde en heeft boeken over de geschiedenis van de wiskunde op zijn naam staan.

Édouard Lucas (1842-1891), in het dagelijks leven leraar en later hoogleraar wiskunde is wel de bekendste auteur van wiskundige puzzels in Frankrijk. Zijn vierdelige werk "Récréations mathématiques" (1882-94) behoort tot de klassieken.

In Duitsland kreeg de wetenschappelijke benadering van mathematische puzzels voorrang boven de meer populaire, die het werk van Loyd en Dudeney kenmerkt. Professor Hermann Schubert (1848-1911) publiceerde "Mathematische Mussestunden" (1898), dat berustte op diens bijdragen aan diverse periodieken. De "Mussestunden" werden nog overtroffen door wat als het standaardwerk op dit gebied wordt beschouwd: "Mathematische Unterhaltungen und Spiele" (1901) van de wiskundige Wilhelm Ahrens (1872-1927), dat ook de geschiedenis van het onderwerp uitvoerig belicht en een uitgebreide bibliografie bevat.

Nederland behielp zich aanvankelijk met vertalingen, zoals "Peinzen en piekeren" en "Honderden wonderen van vernuft" van de Duitse auteur Walter Sperling, die rond 1940 in de bewerking van A.P. van Leeuwen zijn verschenen, maar er was ook werk van eigen bodem, zoals "Wonderlijke problemen" (1943) en "De macht van het getal" (1949) van de wiskundige Fred. Schuh (1876-1966).