Mesch

**Mesch**
Misj
Plaats in Nederland
	;
Situering
Provincie	Limburg
Gemeente	Eijsden-Margraten
Coördinaten	50° 46′ NB, 5° 44′ OL
Algemeen
Inwoners ; (1 januari 2008)	367
Overig
Postcode	6245 (Eijsden)
Netnummer	043
Woonplaats (BAG)	Eijsden
Foto's
	Sint-Pancratiuskerk van Mesch
Portaal	Nederland

Mesch (Limburgs: Misj), gelegen in de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten, is het zuidelijkst gelegen kerkdorp van Nederland. In 2008 had de plaats 367 inwoners. Het dorp ligt in het Voerdal aan het riviertje de Voer, waarnaar ook de aangrenzende Belgische Voerstreek is vernoemd.

Geschiedenis

Mesch is voortgekomen uit een nederzetting bij een kerk die waarschijnlijk in de negende eeuw werd gesticht door kanunniken uit Aken. De huidige Sint-Pancratiuskerk bevat nog belangrijke delen van deze kerk en is hiermee mogelijk de oudste stenen kerk van de provincie Limburg, zo niet van Nederland.

Tot 1794 bleef het dorp een rijksvrijheid onder de Akense proosdij. De Fransen maakten het tot een eigen gemeente in het departement Nedermaas. Van 1815 tot 1943 bleef Mesch een zelfstandige gemeente. In dat jaar ging het grootste deel ervan op in de gemeente Eijsden en kleinere delen werden bij andere aangrenzende gemeentes gevoegd. Samen met onder meer Eijsden is Mesch sinds 1 januari 2011 een onderdeel van de gemeente Eijsden-Margraten.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Mesch op 12 september 1944 het eerste Nederlandse dorp dat bevrijd werd door de Geallieerde troepen, in dit geval door de 30e Infanteriedivisie van de Amerikaanse landmacht. Naast de openbare basisschool staat een gedenksteen ter nagedachtenis aan de bevrijding.

Houders van de heerlijkheid en voogdijrechten in Mesch

Houder / voogd	Periode / jaartal	Hoedanigheid	Opmerkingen
Proost van het Onze-Lieve-Vrouwekapittel van Aken	bevestigd 1226; tot de Franse tijd	grondheer / soeverein houder van de heerlijkheid	Mesch was een bezitting van het Akense Munsterstift. De proost behield volgens de archiefinleiding de soevereiniteit over Mesch tot de Franse tijd, met uitzondering van de aan de voogdij verbonden rechten.
Heren van Valkenburg	middeleeuwen; vóór de Brabantse opvolging	voogden	De voogdij over Mesch vormde een leen van het leenhof van de proost van Aken en was in bezit van de heren van Valkenburg. De voogd oefende met name de aan de hoge jurisdictie verbonden strafrechtspraak uit en zat daarbij de schepenbank voor.
Voogd-stadhouder van het Land van Valkenburg	vanaf de Brabantse opvolging; ambt vermeld 1418	voogdijambt	Het voogdambt bleef bestaan nadat Valkenburg aan de hertog van Brabant kwam. In 1418 werd Willem van Retersbeek, genaamd Schaesberg, als voogd aangesteld; dit betreft het algemene voogdambt van het Land van Valkenburg, waaruit ook de rechten te Mesch voortvloeiden.
Johan van Cortenbach	vanaf 1454	pandhouder van het voogdambt	Het voogdambt werd op 13 juli 1454 verpand aan Johan van Cortenbach. De bron noemt dit als onderdeel van de geschiedenis van het voogdambt van het Land van Valkenburg; niet als afzonderlijk persoonlijk heerschap over Mesch.
Families Van Strijthagen, Van Pallandt en Van Amstenrade	na 1454 – 1587	houders van het voogdambt	Na de verpanding aan Johan van Cortenbach ging het voogdambt volgens de archiefinleiding over in de families Van Strijthagen, Van Pallandt en Van Amstenrade.
Graven van Hoensbroek / Hoensbroek-Geulle	1587 – 1794	houders van het voogdambt	Het voogdambt kwam in 1587 in handen van de graven van Hoensbroek, die het ambt tot 1794 bleven vervullen. De voogd trok te Mesch onder meer 109 vaten haver, oefende er de hoge justitie uit, hield drie voogdgedingen en inde de bijbehorende boeten.
Koenraad Ulrich, vrijheer van Hoensbroek	vermeld 1644	voogd van het Land van Valkenburg en de heerlijkheid Mesch	In een procesinventaris van de Raad van Brabant wordt Koenraad Ulrich, vrijheer van Hoensbroek en heer van Geul, expliciet genoemd als “voogd van het Land van Valkenburg en de heerlijkheid van Mesche” in een zaak over voogdhaver voor het Hof van Oost te Mesch.
P.W. graaf van Hoensbroek-Geulle	vermeld 1714	erfstadhouder en voogd van het Land van Valkenburg	Een verklaring uit 1714 noemt P.W. graaf van Hoensbroek-Geulle als erfstadhouder en voogd van het Land van Valkenburg. In die hoedanigheid had hij ook concrete voogdijrechten te Mesch.
Lotharius Frans, markies en heer van Hoensbroek	vanaf 1762/1763	stadhouder der lenen	Het stadhouderschap der lenen ging in 1762 over op Lotharius Frans, markies en heer van Hoensbroek; in 1763 werd de zetel van het leenhof naar Hoensbroek overgebracht. Dit betreft het Valkenburgse leenambt, niet een zelfstandig eigendomsrecht op Mesch.
Franse overheid	vanaf 1794/1795	einde van de heerlijke rechtsorde	In 1794 bezetten Franse troepen een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden; bij de annexatie van 1795 werd de oude plaatselijke bestuursstructuur vervangen door de Franse kantonnale organisatie. Daarmee verdwenen de heerlijke en voogdijrechtelijke structuren.

Bezienswaardigheden

De Sint-Pancratiuskerk, een der oudste kerkgebouwen van Nederland, met preromaanse delen
Pastorie, aan Kerkplein 1, van 1781
Moordkruis aan hoek Voerenweg/Uit de Pateel, 18e-eeuws
De Meschermolen, een watermolen op de Voer.
Historische boerderijen, zoals:
- Langstraat 2, van 1740
- Kerkplein 14, van 1752
- De Laathof, Langstraat 3, van 1761
- Op den Dries 3, van 1765
- Langstraat 1, van 1805, met woning van 1910

Zie ook

Lijst van rijksmonumenten in Mesch

Wegkruis aan de Bovenstraat-Grijzegraaf
De Meschermolen
Wegkruis Steenbergsweg-Voerenweg
Wegkruis Voerenweg-Heiweg
Kunst aan de Voer
Bevrijdingsmonument, Mesch
Uitkijktoren Mesch

Natuur en landschap

Mesch ligt in het dal van de Voer, op een hoogte van 69 meter. Ten noorden van Mesch ligt de helling naar het Plateau van Margraten, waar zich enkele holle wegen bevinden. Naar het zuiden toe vindt men het dal van de Berwijn.