De Metamonada is een diverse clade, soms geclassificeerd als supergroep, van eencellige eukaryoten die zich hebben aangepast aan zuurstofarme of anaerobe milieus. Tot deze groep behoren zowel vrijlevende soorten als een aantal bekende parasieten, waaronder Giardia lamblia (=Giardia intestinalis) en Trichomonas vaginalis, die respectievelijk darm- en urogenitale infecties bij de mens veroorzaken.
Tot de metamonaden behoren ook een aantal endosymbiotische soorten die leven in het verteringskanaal van insecten zoals termieten. Bekende voorbeelden behoren tot de Parabasalia (bijv. Trichonympha en verwanten). Deze metamonaden spelen een rol bij de afbraak van cellulose.
Metamonada worden ingedeeld bij de parafyletische groepering Excavata vanwege hun karakteristieke celstructuur: de ventrale voedingsgroeve en de goed ontwikkelde flagellen waarmee ze zich voortbewegen.
Kenmerken
De Metamonada zijn anaeroob levende protisten met diverse levenswijzen, waaronder parasieten, commensalen, maar ook vrijlevende flagellaten of amoeben in zee of zoetwater. Een opvallend kenmerk van Metamonada is de vergaande reductie van de mitochondriën. De mitochondriën zijn in de loop van de evolutie veranderd in zeer rudimentaire organellen, zoals mitosomen of hydrogenosomen, die geen rol meer spelen in celademhaling maar nog wel betrokken zijn bij bepaalde metabole processen. De meest extreme reductie heeft plaatsgevonden in de soort Monocercomonoides exilis, waar helemaal geen sporen of overblijfselen van het mitochondrion aantoonbaar zijn. Het aantal flagellen en de structuur van het cytoskelet is vrij variabel binnen deze groep.
De Metamonada vormen volgens fylogenetische analyses een duidelijke monofyletische groep. Waarschijnlijk is de groep vrij basaal in de evolutionaire stamboom van eukaryoten. De verwantschappen met andere eukaryoten is nog niet duidelijk. Mogelijk is er een verwantschap met de supergroep Discoba of de 'weeslijn' Malawimonada. De fylogenetische positie is onder meer moeilijk omdat de Metamonada hun mitochondriaal DNA zijn kwijtgeraakt.
De Metamonada worden ondergebracht in drie fyla, zie onder. In 2021 werd door fylogenetisch onderzoek een aparte, basaal afgesplitste groep binnen de Metamonada ontdekt, de Anaeramoebae: vrijlevende verwanten van de Parabasalia.
Orde Oxymonadida Grassé 1952 – geen mitochondriën, leven in darmen van dieren
Orde Trimastigida Saville Kent 1880-1882 – vrijlevend, vier flagellen, met voedingsgroeve
Orde Paratrimastigida Zhang et al. 2015 – vergelijkbaar met Trimastigida, met aangepaste flagellen
Bronnen, noten en/of referenties
↑(en) Karnkowska A, Vacek V, Zubáčová Z, Treitli SC, Petrželková R, Eme L, Novák L, et al.(2016).A Eukaryote without a Mitochondrial Organelle. Current Biology26(10): 1274-1284. DOI: 10.1016/j.cub.2016.03.053.
↑(en) Burki F, Roger AJ, Brown MW, Simpson AG.(2020).The New Tree of Eukaryotes. Trends in Ecology & Evolution35(1): 43-55. DOI: 10.1016/j.tree.2019.08.008.
↑(en) Torruella G, Galindo LJ, Moreira D, López-García P.(2025).Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life. Current Biology35(1): 198-207.e4. DOI: 10.1016/j.cub.2024.10.075.
↑(en) Williamson K, Eme L, Baños H, Mccarthy CGP, Susko E, Kamikawa R, Orr RJS, et al.(2025).A robustly rooted tree of eukaryotes reveals their excavate ancestry. Nature640(8060): 974-981. DOI: 10.1038/s41586-025-08709-5.
↑(en) Adl SM, Bass D, Lane CE, Lukeš J, Schoch CL, Smirnov A, Agatha S, et al.(2019).Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes. Journal of Eukaryotic Microbiology66(1): 4-119. DOI: 10.1111/jeu.12691.
↑(en) Stairs CW, Táborský P, Salomaki ED, Kolisko M, Pánek T, Eme L, Hradilová M, et al.(2021).Anaeramoebae are a divergent lineage of eukaryotes that shed light on the transition from anaerobic mitochondria to hydrogenosomes. Current Biology31(24): 5605-5612.e5. DOI: 10.1016/j.cub.2021.10.010.
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Metamonada op Wikispecies
