| Moeder Nacht | ||||
|---|---|---|---|---|
| Oorspronkelijke titel | Mother Night | |||
| Auteur(s) | Kurt Vonnegut | |||
| Vertaler | Frits Lancel | |||
| Land | ||||
| Taal | Nederlands | |||
| Oorspronkelijke taal | Engels | |||
| Onderwerp | Tweede Wereldoorlog | |||
| Uitgever | Meulenhoff | |||
| Genre | zwarte humor, metafictie | |||
| Oorspronkelijke uitgever | Fawcett Publications/Gold Medal Books | |||
| Uitgegeven | 1973 | |||
| Oorspronkelijk uitgegeven | 1962 | |||
| Pagina's | 204 | |||
| ISBN | 9789029003964 | |||
| Verfilming | Mother Night | |||
| Vorige boek | De Sirenen van Titan | |||
| Volgende boek | Geen kind en geen wieg | |||
| ||||
Moeder Nacht (originele titel: Mother Night) is de derde roman van de Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut. De originele Engelstalige uitgave verscheen in 1962. De eerste Nederlandstalige editie werd in 1973 uitgegeven door Meulenhoff. De vertaling gebeurde door Frits Lancel.
De roman is geschreven in de vorm van de fictieve memoires van Howard W. Campbell Jr., een Amerikaans toneelschrijver die in zijn jeugd naar Duitsland verhuisde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt hij bekend als nazi-propagandist, terwijl hij heimelijk een dubbele rol dient als Amerikaans spion. Meer dan vijftien jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog staat hij terecht voor het plegen van oorlogsmisdaden en wacht hij in een Israëlische cel zijn proces af. Het is in die cel dat hij beslist om zijn levensverhaal te schrijven.
Vonnegut kwam op het idee voor de roman nadat hij op een feestje aan de praat geraakt met een ex-militair. Die zei dat echte spionnen ziek of schizofreen moeten zijn om hun werk vol te houden. In films werden ze volgens de ex-militair nooit geloofwaardig voorgesteld. Vonnegut besliste er een boek over te schrijven en te proberen een meer realistische versie neer te zetten van een Amerikaanse spion in de Tweede Wereldoorlog.
Als inspiratie gebruikt Vonnegut de spion William Joyce (ook bekend als "Lord Haw-Haw"), die naar Berlijn verhuisde en van daaruit antisemitische en pro-Duitse radio-uitzendingen maakte in dienst van de Duitsers. Ook andere personages in het boek, zelfs de wat karikaturale of ongeloofwaardige zoals Dr. Lionel Jones, August Krapptauer, Patrick Keeley en Robert Wilson, vertonen veel gelijkenissen met fascistische figuren uit de Verenigde Staten in de jaren 1930 en 1940. Hetzelfde geldt voor de fascistische jongerenbeweging waar Dr. Lionel Jones aan het hoofd van staat.
De titel is geïnspireerd op Goethes Faust, waar Mephistopheles beweert dat hij uit de duisternis van het universum stamt waar alles Moeder Nacht was voordat God het licht schiep. De nacht in de roman van Vonnegut bestaat uit Adolf Hitler en de Holocaust.
Vanuit zijn Israëlische cel schrijft hoofdpersonage Howard W. Campbell Jr. zijn memoires in het jaar 1961. Hij is onlangs naar Israël gebracht om terecht te staan voor de misdaden die hij tijdens de Tweede Wereldoorlog beging als propagandist voor het nazi-regime.
Campbell is een Amerikaan die een groot deel van zijn leven in Duitsland doorbracht. Hij werd geboren in 1912 en emigreerde op 11-jarige leeftijd met zijn ouders naar Duitsland. Hij werd er toneelschrijver en trouwde met een Duitse actrice, Helga Noth. Hij werkte uiteindelijk tot het einde van de Tweede Wereldoorlog als schrijver en omroeper van nazipropaganda gericht op de Engelstalige wereld. Hoewel hij werkte voor de nationaalsocialisten, onderschreef hij zelf het nazi-gedachtengoed niet.
Campbell vertelt dat hij in 1938 ook gerekruteerd werd als spion voor de Verenigde Staten door een zekere Majoor Frank Wirtanen. Zijn radio-uitzendingen tijdens de Tweede Wereldoorlog bevatten allerlei gecodeerde informatie die hem werd doorgegeven, maar waarvan hij zelf de betekenis niet kende. Op het einde van de oorlog kon hij met de hulp van Wirtanen in de anonimiteit verdwijnen en gedurende 15 jaar een verborgen leven leiden in New York.
Bernard O'Hare, de soldaat die Campbell op het einde van de oorlog kortstondig gevangen genomen had, is hem na al die jaren echter op het spoor. Campbell en zijn vriend en onderbuur George Kraft krijgen daarnaast bezoek van Dr. Lionel David Jason Jones, een tandarts die een racistisch tijdschrift publiceert, aan het hoofd staat van een fascistische jongerenbeweging en een bewonderaar van Campbell is. Jones wordt vergezeld door enkele van zijn volgelingen, namelijk zijn bejaarde bodyguard August Krapptauer, de voormalig priester Patrick Keeley, Robert Wilson (die zichzelf de "Zwarte Führer van Harlem" noemt) en Campbells gestorven geachte echtgenote Helga Noth. "Helga" blijkt echter haar jongere zus Resi te zijn, die na de Tweede Wereldoorlog de identiteit van haar gestorven zus heeft overgenomen.
Aangezien de locatie van Campbell inmiddels gekend is bij het grote publiek door toedoen van O'Hare en Jones, kan zijn veiligheid niet meer gegarandeerd worden. Het zestal Campbell, Resi Noth, Kraft, Lionel Jones, Patrick Keeley en Robert Wilson besluit om onder te duiken en te ontsnappen naar Mexico. Nog voor ze kunnen vertrekken, kan Campbell afspreken met Wirtanen, die hem vertelt van de geplande razzia op het onderduikadres. George Kraft en Resi Noth blijken bovendien Russische agenten te zijn die Campbell van Mexico naar Moskou willen brengen. Bij de razzia worden alle aanwezigen gearresteerd en sterft Resi Noth. Campbell wordt weer vrijgelaten door de FBI-agenten, maar beslist niet veel later om zichzelf aan te geven bij de Israëli's.
In Israël komt hij in contact met Adolf Eichmann, die hem inspireert om zijn memoires te schrijven. Het zijn die woorden die de lezer voor zich heeft en beschrijven hoe de recente gebeurtenissen tot zijn gevangenschap hebben geleid. Het verhaal is doorspekt met flashbacks naar zijn leven tijdens de Tweede Wereldoorlog. In afwachting van zijn proces komt echter een brief van Frank Wirtanen aan het licht, die voor het eerst de echte rol van Campbell op papier zet en hem op die manier vrijpleit. Campbell zelf was echter van plan om schuldig te pleiten en beslist om zichzelf van het leven te beroven.
Vonnegut zelf geeft in zijn introductie van 1966 de moraal van zijn roman mee. In de Nederlandstalige versie luidt dit: "We zijn wat we beweren te zijn, dus het is zaak voorzichtig te zijn met wat we beweren te zijn." (Origineel: "We are what we pretend to be, so we must be careful about what we pretend to be")
Thema's die in de roman behandeld worden zijn de vage lijn tussen goed en kwaad in tijden van oorlog, identiteit, het idee dat het doel dat middelen heiligt, de limieten van nationalisme, en de opkomst of heropleving van fascisme in de Verenigde Staten na de Tweede Wereldoorlog.
Moeder Nacht is geschreven in 46 korte hoofdstukken. Ook latere romans van Vonnegut zullen ingedeeld worden aan de hand van vele korte hoofdstukken. Het gebruik van korte paragrafen en korte, simpele zinnen zal zijn latere werk eveneens kenmerken.
Ondanks het onderwerp, is de roman geschreven met veel (zwarte) humor en absurde situaties met een hoofdpersonage dat enigszins onthecht is van wat rond hem gebeurt.
De derde roman van Kurt Vonnegut kwam er nadat de auteur zich jarenlang op kortverhalen had gefocust en twee sciencefiction romans had geschreven. Deze romans werden op het moment van verschijnen weinig serieus genomen en als goedkope paperbacks uitgegeven. De eerste editie van Moeder Nacht onderging aanvankelijk hetzelfde lot en werd ook niet gerecenseerd, tot er in 1966 een nieuwe hardcover editie verscheen. Het was de eerste roman van Vonnegut die afweek van de sciencefiction van zijn eerste twee romans en handelt over de Tweede Wereldoorlog.
In die editie van 1966 werd een introductie door Vonnegut toegevoegd. De introductie ging het het originele voorwoord van de auteur vooraf, die de indruk wekte dat het om de memoires van een echt persoon ging. Het was de eerste keer dat Vonnegut zichzelf vermeldde in een van zijn werken, een techniek die hij later telkens opnieuw zou toepassen. Het bombardement op Dresden door de geallieerden, waarover hij later zou schrijven in Slachthuis vijf, werd ook voor het eerst aangehaald. De zin "So it goes" gebruikte hij in deze introductie eveneens voor het eerst, een zin die ettelijke malen terug zou keren in Slachthuis vijf.
Verder worden Resi Noth en Bernard O'Hare ook vermeld in Slachthuis vijf, al hebben ze door onoplettendheid van Vonnegut zelf niet volledig dezelfde eigenschappen als in Moeder Nacht.
In De Standaard werd Moeder Nacht als positief beschreven en zelfs beter bevonden dan de latere en meer populaire werken Slachthuis vijf en Geen kind en geen wieg, met een boodschap die duidelijker is en meer aansluit bij het verhaal zelf. Daarnaast komt de verontwaardiging van Vonnegut sterker over in dit werk.
In de New York Times loofde Doris Lessing in 1973 (elf jaar nadat de roman voor het eerst verscheen) de uniciteit en de originaliteit van Vonnegut in het behandelen van zijn onderwerp. Daarnaast is ze positief over de relevantie, de scherpte en de toegankelijkheid van de morele en maatschappelijke vragen die hij ermee stelt.
Kurt Vonnegut zelf geeft in Palmpasen (een bundeling van zijn kortverhalen, speeches, essays, brieven en andere voorheen niet-gepubliceerde werken) op een bepaald moment een waardering van zijn eigen oeuvre tot dan toe. Moeder Nacht geeft hij een "A".
Het boek werd in 1996 verfilmd. De film is geregisseerd door Keith Gordon en heeft Nick Nolte in de hoofdrol als Howard W. Campbell Jr. Kurt Vonnegut zelf heeft er een cameo in.
De film is beschreven als trouw aan het bronmateriaal (qua structuur, de zwarte humor) en met goede acteerprestaties.