Moses ter Borch

Moses ter Borch
Algemene informatie
Geboortedatum	19 juni 1645
Geboorteplaats	Zwolle
Overlijdensdatum	12 juli 1667
Overlijdensplaats	Harwich
Werk
Beroep	kunstschilder, tekenaar, zeeman in oorlogstijd, kunstenaar
Werkveld	schilderkunst
Bekende werken	Zelfportret, zgn portret van Jan Fabus., Oude vrouw., Zelfportret
Familie
Vader	Gerard ter Borch
Broers en zussen	Gesina ter Borch, Harmen ter Borch, Gerard ter Borch
Persoonlijk
Talen	Nederlands

Moses ter Borch (Zwolle, gedoopt op 19 juni 1645 - Harwich, 12 juli 1667) was een Nederlands kunstschilder, tekenaar en matroos bij de Nederlandse marine. Zijn bewaard gebleven oeuvre bestaat voornamelijk uit tekeningen. Hij kwam om in Engeland tijdens een van de gevechten van de Nederlandse vloot in de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog.

Leven

Hij was de zoon van Gerard ter Borch de Oude en Wiesken Matthys. Zijn vader was aanvankelijk schilder, maar had tegen de tijd dat Moses werd geboren het beroep van konvooi‑ en vergunningmeester in Zwolle overgenomen, een functie die in de familie werd doorgegeven. Tot zijn oudere broers en zussen behoorden onder anderen zijn halfbroer, de vooraanstaande genreschilder Gerard ter Borch de Jonge (1617–1681), zijn halfzus en amateurkunstenares Anna ter Borch (1622–1679), zijn zus, de kunstenares en dichteres Gesina ter Borch (1631–1690), en zijn broer, de kunstenaar Harmen ter Borch (1638–1677). Zijn vader onderwees hem in tekenen en schilderen. Deze lessen volgden de gangbare praktijk van het kunstonderwijs in de zeventiende eeuw: leerlingen begonnen met het kopiëren van details uit prenten of tekeningen van bekende meesters, waarna zij complete composities leerden nabootsen.

Het schetsboek van Moses bevat studies met titels als “Om een schans te maecken van vier puinten” en “Om een batalyon te maecken tegen die Rytery te slaen”, evenals een volledige cursus militaire strategie. Hieruit blijkt zijn groeiende belangstelling voor militaire zaken. Rond zijn twintigste monsterde hij aan bij de Nederlandse vloot. Hij diende op schepen die tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog de Theems opvoeren om de Engelse vloot aan te vallen. Op 2 juli 1667 raakte Moses ernstig gewond tijdens de Slag bij Landguard Fort. Volgens familiebronnen werd hij “in het hoofd en in het hart” getroffen. Tien dagen later bezweek hij aan zijn verwondingen. Hij werd begraven op een heuvel in Harwich.

Zijn dood was een zware slag voor zijn familie, die zijn nagedachtenis levend hield in kunstwerken en geschriften. Zijn halfbroer Gerard en zijn zus Gesina maakten samen een herdenkingsportret: Gerard schilderde het portret van Moses, terwijl Gesina de achtergrond en symbolische voorwerpen toevoegde. Deze verwijzen zowel naar zijn heldhaftige dood als naar vanitas‑motieven, zoals vergankelijkheid (de schedel), tijd (het horloge), eeuwigheid (klimop) en loyaliteit (de honden).

Werken

Moses liet een klein oeuvre na, aangezien hij op jonge leeftijd stierf. Er zijn slechts enkele schilderijen van zijn hand bekend, allemaal portretten.

Hij toonde een opvallend talent voor de tekenkunst. Hij maakte een groot aantal zelfportretten die overeenkomsten vertonen met Rembrandts studies in fysionomie en expressie. Net als Rembrandt in zijn zelfportretten onderzocht hij in deze studies zijn eigen gezicht, waarbij hij zichzelf met uiteenlopende gelaatsuitdrukkingen afbeeldde. De emoties variëren van vrolijk en nors tot verwaand en boos. Daarnaast tekende hij zijn familieleden op tedere wijze. In het begin van de jaren 1660 vervaardigde hij een reeks indringende, geïndividualiseerde studies van jongens en mannen in militaire kleding. Van deze reeks zijn tegenwoordig ongeveer twintig figuurstudies bekend. Ze zijn uitgevoerd in rood of zwart krijt en tonen afzonderlijke figuren, vermoedelijk jonge zeelieden en waarschijnlijk zijn scheepsmaten.