| Natriumcarbonaat | ||||
|---|---|---|---|---|
| Structuurformule en molecuulmodel | ||||
Structuurformule van natriumcarbonaat | ||||
Natriumcarbonaat-poeder | ||||
| Algemeen | ||||
| Chemische formule | Na2CO3 | |||
| IUPAC-naam | (di)natriumcarbonaat | |||
| Andere namen | soda | |||
| Molaire massa | 105,988439 g/mol | |||
| SMILES | C(=O)([O-])[O-].[Na+].[Na+] | |||
| InChI | 1S/CH2O3.2Na/c2-1(3)4;;/h(H2,2,3,4);;/q;2*+1/p-2 | |||
| CAS-nummer | 497-19-8 | |||
| EG-nummer | 207-838-8 | |||
| PubChem | 5463866 | |||
| Wikidata | Q190227 | |||
| Vergelijkbaar met | natriumwaterstofcarbonaat, kaliumcarbonaat | |||
| Waarschuwingen en veiligheidsmaatregelen | ||||
| H-zinnen | H319 | |||
| EUH-zinnen | geen | |||
| P-zinnen | P305+P351+P338 | |||
| Hygroscopisch? | ja | |||
| LD50 (ratten) | (oraal) 4090 mg/kg | |||
| Fysische eigenschappen | ||||
| Aggregatietoestand | vast | |||
| Kleur | wit | |||
| Dichtheid | 2,532 g/cm³ | |||
| Smeltpunt | 851 °C | |||
| Oplosbaarheid in water | 300 g/L | |||
| Goed oplosbaar in | water | |||
| Tenzij anders vermeld zijn standaardomstandigheden gebruikt (298,15 K of 25 °C, 1 bar). | ||||
| ||||
Natriumcarbonaat of dinatriumcarbonaat, ook wel bekend als soda, is een anorganische verbinding met als formule Na2CO3. Het is een zout van koolzuur H2CO3 en natriumhydroxide NaOH. De zuivere stof komt voor als een wit hygroscopisch poeder, dat goed oplosbaar is in water.
Voordat natriumcarbonaat in grote hoeveelheden ter beschikking kwam gebruikte men potas. Dit was echter niet in zuivere vorm voorhanden, maar aanwezig in houtas. Om dit te vervaardigen had men buitengewoon veel hout nodig, wat op grote schaal tot ontbossing leidde en tot een schaarste aan houtas.
Aldus zocht men in de tweede helft van de 18e eeuw naar een proces om natriumcarbonaat, dat potas kon vervangen, uit natriumchloride te vervaardigen. Dit leidde tot het leblancproces, dat voor het eerst in 1791 werd toegepast. Daarmee ontstond tot een uitgebreide soda-industrie waardoor glas, textiel en ook zeep veel goedkoper en in grotere hoeveelheden te vervaardigen was. Soda was ook een belangrijk handelsproduct.
Het vrijkomen van een aantal nevenproducten deed de vraag naar betere processen ontstaan en de ontwikkeling van het solvayproces in 1861 bood uitkomst. Sedertdien verdrong het solvayproces geleidelijk het leblancproces.
Het Belgische bedrijf Solvay is wereldwijd een van de belangrijkste producenten en het Solvayproces wordt het meest toegepast bij de productie van natriumcarbonaat. Het proces is opgebouwd uit verschillende stappen. In de eerste stap wordt calciumcarbonaat, dat uit kalksteen wordt gewonnen, onder invloed van warmte omgezet in calciumoxide en koolstofdioxide:
Koolstofdioxide wordt samen met ammoniak door een geconcentreerde oplossing van natriumchloride geleid, waardoor natriumwaterstofcarbonaat wordt gevormd:
Het gevormde natriumwaterstofcarbonaat wordt verhit tot ca. 200°C, waardoor water en koolstofdioxide afgesplitst worden. Dit proces wordt calcinatie of calcineren genoemd.
In de laatste stap wordt ammoniak teruggewonnen en teruggevoerd naar de tweede stap:
Het hierbij gevormde calciumchloride wordt verkocht als nevenproduct.
In watervrije toestand is natriumcarbonaat een witte vaste stof met een smeltpunt van 851°C. Het zout is vrij hygroscopisch en vormt verscheidene hydraten:
Natriumcarbonaat reageert met zuren, waardoor koolstofdioxide gevormd wordt:
In water lost het met een grote daling van temperatuur op en vormt een sterk basische oplossing. Vóór de productie van natriumhydroxide was natriumcarbonaat de belangrijkste toegepaste base.
Natriumcarbonaat reageert met vocht en koolstofdioxide uit de lucht, met vorming van natriumwaterstofcarbonaat:
Er werd wereldwijd in 1997 ongeveer 39 miljoen ton natriumcarbonaat geproduceerd. Het grootste deel hiervan wordt afgezet in vijf industrieën:
Daarnaast wordt natriumcarbonaat, opgelost in warm water, vaak gebruikt om kleine wondjes aan handen of voeten te ontsmetten en ontstekingen te bestrijden. Tegenwoordig wordt dit afgeraden. Ook wordt het gebruikt om een te lage pH van zwembadwater te verhogen. Het is in de winkel te vinden als zilversoda, kristalsoda of huishoudsoda. Niet te verwarren met baksoda of zuiveringszout.