Odyssee
Zie Odyssee (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Odyssee.
| Odyssee | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
Engelse editie uit 1752 | ||||
| (boekomslag op en.wikipedia.org) | ||||
| Oorspronkelijke titel | Οδύσσεια (Odusseia) | |||
| Auteur | Homerus | |||
| Vertaler | M.A. Schwartz, Patrick Lateur, Bertus Aafjes, Imme Dros | |||
| Land | Italië, Oude Griekenland | |||
| Oorspronkelijke taal | Oudgrieks | |||
| Onderwerp | Griekse mythologie | |||
| Genre | Epos, reis | |||
| Uitgiftedatum origineel | ca. 800 v.Chr. | |||
| Originele uitgever | Bartolommeo di Libri | |||
| ||||
.jpg)
_03.jpg)
De Odyssee (Grieks: Ὀδύσσεια) is een episch dichtwerk van de Griekse dichter Homeros, die daarnaast ook de Ilias schreef. Het werk is waarschijnlijk rond 800 v.Chr. opgeschreven. De ca. 12.000 versregels zijn ingedeeld in 24 boeken, genummerd met Griekse kleine letters α (alpha) t/m ω (omega). Het epos gaat voor een belangrijk deel over de zwerftocht van de held Odysseus na afloop van de Trojaanse Oorlog en zijn thuiskomst op het eiland Ithaka, "odyssee" is daardoor spreekwoordelijk geworden voor een lange, moeizame reis. Het is een gedicht in dactylische hexameters.
De beroemde beginregels luiden aldus:
- Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
- πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε.
- Bezing mij, o Muze, de man van de duizend listen, die zeer veel
- rondzwierf, nadat hij de heilige stede van Troje verwoest had.
Inhoud
In de Ilias vertelde Homeros over een korte fase uit het tiende en laatste jaar van de Trojaanse Oorlog. De afloop van het conflict blijft echter onbesproken. In de Odyssee gaat het juist wel over de laatste 41 dagen van de eveneens tien jaren durende omzwervingen van de held Odysseus - de bedenker van de list met "het paard van Troje" - die zich de haat van de zeegod Poseidon op de hals heeft gehaald. De godin Athena blijft hem echter wel steunen: zij stelt alles in het werk om Odysseus een behouden thuiskomst te bezorgen.
De Odyssee begint in medias res op de Olympos waar Athena haar vader Zeus vraagt of er eindelijk een einde mag komen aan de omzwervingen van Odysseus. Deze verblijft dan al een aantal jaren tegen zijn zin bij de zeenimf Kalypso. Zeus stemt toe en Hermes wordt naar Kalypso gestuurd. Athena zelf vertrekt echter naar Ithaka, waar ze Odysseus' zoon Telemachos aanspoort om een reis te maken met het doel meer over zijn vader te weten te komen. Tijdens dit bezoek worden we ook op de hoogte gesteld van de erbarmelijke situatie op Ithaka. Odysseus' paleis wordt overspoeld door de zogenaamde "vrijers": adellijke lieden die in de hoop dat Odysseus nooit meer terug zal keren naar de hand van diens vrouw Penelope dingen. Deze vrijers gedragen zich als bijzonder slechte gasten: ze verteren vele voorraden aan wijn en voedsel die zich in het paleis bevinden en hebben het uitstekend naar hun zin.
De eerste vier boeken van de Odyssee zijn gewijd aan Telemachos' reis langs oude vrienden van zijn vader. Hij bezoekt Nestor en Menelaos. Deze boeken worden samen ook wel de "Telemachie" genoemd. Door deze bezoeken krijgt Telemachos (en via Telemachos dus ook de lezer) inzicht in het karakter van Odysseus en zijn daden tijdens de Trojaanse Oorlog.
In het vijfde boek verschijnt Odysseus zelf pas voor het eerst ten tonele. Na zijn door de goden gelaste vertrek bij Kalypso belandt Odysseus opnieuw in een storm die Poseidon op hem afstuurt. Hij spoelt meer dood dan levend aan op Scheria, het eiland van de Phaiaken. Hier wordt hij vriendelijk ontvangen door hun koning Alkinoos en moet, nadat hij zichtbaar ontroerd raakt door een opgevoerd lied over het houten paard, zijn identiteit wel aan zijn gastheer prijsgeven. Wat volgt is het eerste lange ik-verhaal in de literatuur: in de vorm van flashbacks vertelt Odysseus de Phaiaken over zijn avonturen na het vertrek uit Troje. In boek negen tot en met twaalf wordt over de beroemde avonturen met onder meer de cycloop Polyphemus (boek negen) de Laistrygonen (boek tien) en de tovenares Circe (boeken tien en twaalf) verhaald.
Al 20 jaar wacht Penelope, Odysseus' vrouw, op de thuiskomst van haar man, terwijl zij door vele vrijers belaagd wordt.
De Phaiaken brengen Odysseus terug naar Ithaka, waar een paar dagen later ook zijn zoon Telemachos terugkeert. Vader en zoon herkennen elkaar in de hut van de zwijnenhoeder Eumaios en samen weten zij de vrijers uiteindelijk te overwinnen en tot de laatste man te doden. Ze krijgen daarbij de hulp van de godin Athene en twee trouwe dienaren. De ontrouwe diensters, 12 van de 50, worden aan een scheepskabel opgehangen. Na een scheiding van twintig jaar worden Odysseus en Penelope herenigd.
De dichter
Er wordt weleens betwijfeld of de Odyssee van dezelfde dichter is als de Ilias. De Odyssee vertoont namelijk enkele historische en taalkundige verschijnselen die erop kunnen wijzen dat hij een halve eeuw jonger is dan de Ilias. De Ilias en de Odyssee zijn sowieso door eeuwen van mondelinge overdracht aangegroeid en aangepast en zijn in feite het product van vele generaties dichters die de werken aan elkaar doorverteld hebben. In hoeverre de versies van de Ilias en de Odyssee die wij kennen beide door één dichter met de naam Homeros zijn gemaakt, is niet meer goed uit te maken. In ieder geval werden in de oudheid beide werken op zijn naam geschreven.
Structuur
- A - De "Telemachie":
- boek I - Godenvergadering op de Olympos: ze besluiten dat Odysseus naar Ithaka mag terugkeren
- boek II - Op aanraden van Athena gaat Odysseus' zoon Telemachos op onderzoek naar zijn vader
- boek III - Telemachos in Pylos, bij koning Nestor
- boek IV - Telemachos in Sparta, bij Menelaos en Helena; aankomst en bedreiging thuis in Ithaka
- B - Odysseus bij de Faiaken:
- a) Onthaal bij de Faiaken
- b) Odysseus vertelt zijn avonturen (in flash-back ofwel retrospectie)
- boek IX - De Lotofagen (Lotuseters); de Cycloop
- boek X - Aiolos; de Laistrygonen; Kirkè
- boek XI - "Nekuïa": in de Onderwereld
- boek XII - De Sirene; de runderen van Helios; bij Kalypso
- C - Odysseus weer op Ithaka:
- a) Odysseus' aankomst op Ithaka
- boek XIII - Aankomst op Ithaka; Odysseus als bedelaar vermomd door Athena
- boek XIV - Bij de zwijnenhoeder Eumaios
- boek XV - Telemachos keert terug op Ithaka
- boek XVI - Odysseus en Telemachos smeden een plan om de "vrijers" te doden
- b) Aankomst in het paleis
- boek XVII - Odysseus, nog steeds als bedelaar vermomd, treedt zijn paleis binnen; zijn oude hond Argos herkent hem en sterft
- boek XVIII - De bedelaar (= Odysseus) wordt door de feestvierende menigte vrijers beledigd
- boek XIX - Zonder zich bekend te maken voorspelt Odysseus aan zijn vrouw Penelope de naderende thuiskomst van haar man; hij wordt herkend door zijn oude voedster Eurykleia.
- boek XX - Het feest van de vrijers bereikt zijn hoogtepunt
- c) De vergelding en het weerzien
- boek XXI - Penelope belooft diegene te huwen die de boog van Odysseus kan spannen; geen van de vrijers slaagt daarin; de bedelaar (= Odysseus) spant de boog
- boek XXII - Odysseus maakt zich bekend en neemt wraak; de vrijers gedood
- boek XXIII - Penelope en Odysseus herenigd
- boek XXIV - Ook de oude Laërtes herkent zijn zoon; verzoening met de familie van de vrijers, dankzij de godin Athena
- a) Odysseus' aankomst op Ithaka
Interpretatie
De opeenvolging van vele avonturen in de Odyssee verwijst mogelijk naar een onderliggende gedachte en/of moraal. Het hoofdmotief is allicht de zoektocht van Odysseus naar zichzelf, en Penelope is daarbij de verpersoonlijking van zijn vroegere geluk en geborgenheid. De expeditie naar Troje betekende voor Odysseus een weggroeien van zichzelf in over-activiteit en sociale verplichtingen, in een wereld van macht, geweld en eigenbelang. Met de inname van Troje was het grote doel bereikt, maar precies daarom ontstond de crisis: het terugvallen op zichzelf, en het ontdekken van leegte en afstand.
Tijdens de terugreis wordt Odysseus geleidelijk gezuiverd van alle uiterlijke, vooral materiële bindingen (rijkdom, macht, vrienden...). Alle naar buiten gerichte gevoelens, zoals angst en verlangen, verdwijnen langzaam, en maken plaats voor de rustige zekerheid van de thuiskomst in zichzelf. Hij heeft ondanks zijn herhaalde waarschuwingen al zijn medestrijders verloren. Door de Faiaken echter werden echter al zijn veliezen aan bezittingen ruimschoots gecompenseerd. De Godin Athena helpt de gedesorienteerde Odysseus zijn vaderland terug te herkennen en de schatten veilig in een grot op te bergen.
Invloed
Literatuur
De Romeinse dichter Vergilius schreef (mogelijk in overleg met de historicus Titus Livius) veel later een Latijns epos dat gedeeltelijk door de Odyssee geïnspireerd is: de Aeneïs, waarin de omzwervingen van de Trojaanse held Aeneas na de Val van Troje worden beschreven. Ook uit dit epos kennen we de feitelijke gebeurtenissen rondom de uiteindelijke val van Troje, die in de Ilias onbesproken blijft.
De Ierse schrijver James Joyce baseerde zijn meesterwerk Ulysses op de Odyssee. Het boek beschrijft een dag uit het leven van Leopold Bloom en Stephen Dedalus. Elk hoofdstuk is gebaseerd op een hoofdstuk uit de Odyssee.
Film
De film "Oh Brother, Where Art Thou?" van de gebroeders Joel en Ethan Coen is eveneens losjes gebaseerd op de Odyssee. Het vertelt het verhaal van drie ontsnapte gevangenen, die op hun weg avonturen meemaken die verwijzen naar de avonturen van Odysseus.
In 1997 verscheen de miniserie The Odyssey. Uit 2024 stamt de film The Return van Uberto Pasolini.
Op 6 juli 2026 ging de film The Odyssey van Christopher Nolan in première, een kaskraker met een opbrengst ruim boven de miljard Amerikaanse dollar.
Muziek
De zanger Nick Cave refereert in zijn werken, zowel direct als indirect, meerdere malen naar de avonturen in Odyssee.
Nederlandse vertalingen en bewerkingen
Vertalingen
- Dirck Volkertsz. Coornhert (1561, 1609). Vertaling uit het Latijn in berijmde rederijkersverzen met vijf heffingen.
- G.V.S. (1651). Prozavertaling.
- Koenraet Droste (1721). De Odyssea van Homerus. Rotterdam, de Vries. Berijmde alexandrijnen.
- Jan van 's Gravenweert (1823, 24). Berijmde alexandrijnen.
- Carel Vosmaer (1889). De Odussee van Homeros. Leiden, Sijthoff. Vertaald in hexameters.
- Willem Gerard van der Weerd (1901). Prozavertaling.
- Aegidius W. Timmerman (1934). Metrische vertaling in hexameters.
- P.C. Boutens (1937). Haarlem, Bohn-Enschedé. In hexameters.
- M.A. Schwartz (1956). Homerus, Odyssee. Vaak herdrukte prozavertaling. Voor deze vertaling is de oorspronkelijke dichtvorm (de dactylische hexameter) losgelaten ten behoeve van de toegankelijkheid, en deze vertaling is dan ook in proza bedoeld.
- Frans van Oldenburg Ermke (1959) Homeros: Ilias en Odyssea. Tekstgetrouwe prozavertaling van beide verhalen.
- Jan van Gelder (1959). De terugkeer van Odysseus. Den Haag, Bakker-Daamen
- H.J. de Roy van Zuydewijn (1992). Odyssee, de terugkeer van Odysseus. Ingeleid en vertaald in Nederlandse hexameters. De Arbeiderspers, ISBN 90-295-2057-4
- Imme Dros (1991/2016) Odysseia: de reizen van Odysseus. Een metrische vertaling van de Odyssee, Querido. In 2016 opnieuw uitgebracht in een geheel herziene versie bij Van Oorschot, ISBN 9789028261082.
- Patrick Lateur (2016). Homerus, Odyssee. Een zwerver komt thuis, vertaald in vijfvoetige jamben. Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2016.
- Tanja Timmerman en Ben Bijnsdorp (2021). De geïllustreerde Odyssee. Vertaling van; The illustrated Odyssey. Librero, Kerkdriel.
Gedeeltelijke vertalingen
- Nico van Suchtelen (1930). Prozavertaling van boek 1 en boek 5-13.
- Wolter Everard Johan Kuiper (1949). Gedeeltelijke vertaling in hexameters.
- Bertus Aafjes (1965). Een goed leesbare bewerking/vertaling gemaakt in de jambische pentameter, uitgegeven samen met het reisboek Dooltocht van een Griekse held door Meulenhoff Amsterdam.
Bewerkingen
- Evert Hartman (1994). De vloek van Polyfemos: de avonturen van Odysseus. Een kinderversie. Uitgegeven bij Lemniscaat.
- Imme Dros (1994). Odysseus: een man van verhalen. Een vertaling en bewerking voor de jeugd. Querido. Voor dit boek ontving Dros in 1995 een Zilveren Griffel.
- Simon van der Geest (2011). Dissus. De jeugdpoëziebundel is een typische postmoderne bewerking van de klassieke Odyssee en kent verwijzingen naar het origineel, en eveneens parodiërende elementen. Het kinderboek werd geïllustreerd door Jan Jutte en ontving een Gouden Griffel.
- Stephen Fry (2024). Odyssee. Bewerking vanuit 't Engels.
Externe links
- (en) De Odyssee op Perseus Project
- (en) De betekenis van tradities in de Odyssea
- (en) De Ilias en de Odyssee op Chicago Homer
- ↑ HET ATLANTISCHE SCHERIA EN DE FAIAKEN
- ↑ (en)
The Odyssey op Box Office Mojo, geraadpleegd op 12 augustus 2026 - ↑ Misschien wel het meest gelezen, hoogst gewaardeerde verhaal ooit. Van Oorschot (26 augustus 2016). Gearchiveerd op 8 maart 2026. Geraadpleegd op 4 augustus 2026. “Precies vijfentwintig jaar na de eerste verschijning – en nu Dros ook de Ilias heeft vertaald – is het tijd voor de grondig herziene vertaling van de Odysseia.”
