Ontbijtje

Een ontbijtje of een ontbijtstuk is een stilleven met eenvoudig voedsel en tafelgerei. Het toont meestal een bescheiden maaltijd, met onder meer tinnen borden, glaswerk en een mes. Ondanks de naam hoeft een ontbijtje geen typisch Nederlands ontbijt af te beelden.

Het ontbijtje is verbonden met Haarlem. De eerste gedekte-tafelstukken in de Noordelijke Nederlanden ontstonden daar tussen circa 1610 en 1625, onder meer bij Nicolaes Gillis, Floris van Schooten en Floris van Dijck. Hun werk lijkt op dat van Zuid-Nederlandse tijdgenoten als Osias Beert en Clara Peeters en gaat terug op de markt- en keukenstukken van Pieter Aertsen en Joachim Beuckelaer, waarin voedsel een zelfstandig onderwerp werd.

Rond 1620 kwam in Haarlem een tweede fase op gang met Pieter Claesz. en Willem Heda. Pieter Claesz., die in 1621 van Antwerpen naar Haarlem verhuisde, verkleinde het tafelblad in de voorstelling, maakte de tafelrand zichtbaar en lichtte de achtergrond op. Heda schilderde minder voorwerpen en gebruikte minder felle kleuren. Dit ging vooraf aan de monochrome ontbijtstukken van de jaren 1630 en 1640. Claesz. en Heda gebruikten een gedempt, vrijwel monochroom palet, waarbij de subtiele weergave van licht en textuur centraal stond. In Amsterdam volgden Jan Jansz. den Uyl en Jan Treck hun voorbeeld.

De vroege ontbijtjes tonen eenvoudige etenswaren als kaas, brood en vis. In de monochrome fase keren bier en haring vaak terug, terwijl boter, kaas en appels van de tafel verdwijnen.

De hoogtijdagen van het ontbijtje lagen in de jaren 1620 en 1630. Het ontbijtje ontwikkelde zich tot het banketstuk, waarop kostbare etenswaren staan zoals kreeft, oesters en uit het buitenland ingevoerd fruit, samen met duur servies. Toen Pieter Claesz in 1647 nog een ontbijtje schilderde, was die mode eigenlijk al voorbij.