| Waterschimmels | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Voortplantingsorganen van Phytophthora A: Sporangium. B: Zoöspore. C: Chlamydospore. D: Oöspore. | ||||||
| Taxonomische indeling | ||||||
| ||||||
| Divisie | ||||||
| Oomycota Arx, 1967 | ||||||
| ||||||
Waterschimmels (Oomycota), ook wel oömyceten genoemd, vormen een groep van schimmelachtige eukaryoten binnen de Stramenopila. Het zijn heterotrofe organismen die vaak kleurloze hyfen (draden) vormen. Mede hierdoor werden ze lange tijd in het rijk van de schimmels ingedeeld. Ze vormen echter een geheel aparte groep van protisten.
Oömyceten komen zowel in het water als op het land voor. Verschillende soorten leven als parasieten van planten, algen en dieren, andere als afbrekers van dood organisch materiaal (saprotroof). Tot de groep behoren enkele beruchte plantpathogenen, waaronder Phytophthora infestans, de veroorzaker van aardappelziekte, en Phytophthora ramorum, die onder meer bomen aantast. Enkele soorten worden juist ingezet voor biologische bestrijding.
De organismen kunnen zich zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk voortplanten. Kenmerkend voor waterschimmels is de vorming van dikwandige rustsporen (oösporen) na geslachtelijke voortplanting. Ongeslachtelijke voortplanting vindt onder meer plaats via de vorming van sporangia, waaruit beweeglijke zoösporen vrijkomen. Deze bezitten doorgaans twee verschillende flagellen, een kenmerk dat waterschimmels delen met andere Stramenopila.
Voor deze groep organismen zijn verschillende namen in omgang. In de protistologie wordt vaak de rangloze naam Peronosporomycetes (Dick, 2001) of Oomycetes (Winter, 1897) gebruikt. Mycologen en fytopathologen hanteren doorgaans de fylumnaam Oomycota met daarbinnen meerdere klassen. In het Nederlands is de naam 'waterschimmels' algemeen gangbaar.

Het vegetatieve lichaam (thallus) van de meeste waterschimmels bestaat uit een netwerk van vertakte, kleurloze hyfen. Het filamenteuze uiterlijk doet hen sterk lijken op echte schimmels. De gelijkenis is het resultaat van convergente evolutie: beide groepen hebben onafhankelijk van elkaar een vergelijkbare lichaamsstructuur en levenswijze ontwikkeld.
De hyfen zijn doorgaans coenocytisch: ze bevatten meerdere celkernen en hebben geen dwarswanden of septa. Alleen om voortplantingsorganen af te grenzen worden dwarswanden aangelegd. Bij veel bekende waterschimmels blijft tijdens de voortplanting een deel van het mycelium vegetatief, terwijl andere delen sporen vormen (eucarp). De evolutionair basale groepen – microscopische in zee levende parasieten – vormen echter helemaal geen hyfen. Deze soorten bestaan uit een enkele cel die bij rijping in zijn geheel verandert in een voortplantingsorgaan (holocarp).
Oömyceten zijn op cellulair niveau duidelijk anders dan schimmels. De cellen van waterschimmels zijn omgeven door een celwand, bestaande uit cellulose en β-glucanen. De celwand bevat geen of nauwelijks chitine zoals bij echte schimmels. Ook de genetische organisatie verschilt: tijdens de vegetatieve groeifase zijn de celkernen diploïd (en soms polyploïd), terwijl echte schimmels in deze fase doorgaans haploïd zijn. De mitochondriën van waterschimmels hebben buisvormige (tubulaire) cristae, een kenmerk dat zeer algemeen voorkomt binnen de SAR-clade.
Waterschimmels zijn heterotrofe organismen die voorkomen in uiteenlopende milieus, variërend van zoet en zout water tot vochtige bodems. De hyfen groeien vanuit de uiteinden en nemen voedingsstoffen op door verteringsenzymen naar buiten af te scheiden en de afgebroken moleculen door de celwand heen te absorberen (osmotroof). De bekendste waterschimmels leven als afbrekers van dood organisch materiaal, zoals neergevallen bladeren of dode insecten en vissen in het water.
Veel groepen leven als parasieten van algen, ongewervelde dieren, vissen of landplanten. Bij plantparasitaire soorten, zoals Phytophthora en de valse meeldauwen, is deze levenswijze sterk ontwikkeld. Na landing op een plant vormen deze een verdikt hechtorgaan (appressorium), waarmee ze enzymatisch door de buitenste beschermlaag van de plant boren. Binnenin de plantencellen vormen de hyfen vervolgens vinger- of bolvormige uitstulpingen, de zogeheten haustoriën. Via deze structuren onttrekken ze water en voedingsstoffen aan de gastheer. Daarnaast geven ze eiwitten af die de afweerreactie van de plant onderdrukken.

In het verleden werden oömyceten op basis van hun filamenteuze organisatie en levenswijze ondergebracht bij de schimmels, bijvoorbeeld in de verouderde klasse Phycomycetes (lagere schimmels). Later werd duidelijk dat deze organismen helemaal niet aan schimmels verwant zijn; ze worden tegenwoordig ingedeeld in de protistenclade Stramenopila.
Lange tijd berustte de indeling van waterschimmels op morfologische kenmerken, zoals de bouw van de oögonia en zoösporen. Dit resulteerde in wisselende en vaak kunstmatige classificaties. Moleculair-fylogenetische analyses brachten hierin verandering. Tegenwoordig wordt de evolutie van waterschimmels begrepen als een stapsgewijze ontwikkeling vanuit een reeks vroege, voornamelijk mariene parasieten (die voorheen vaak als incertae sedis golden), gevolgd door een splitsing in twee grote kroonklassen: de overwegend aquatische Saprolegniomycetes en de grotendeels terrestrische Peronosporomycetes. De onderlinge verwantschappen van de vroeg aftakkende orden zijn nog niet volledig opgehelderd.
Deze indeling wordt als volgt weergegeven: