Petrus Plateanus

Luik en Leuven

Plateanus werd geboren van arme ouders ergens in het hertogdom Brabant, alleszins in het bisdom Luik zoals het bestond in de 15e eeuw. In Luik volgde hij onderwijs bij de Broeders van het Gemene Leven. Nadien trok hij naar Leuven, naar het Collegium Trilingue, om er klassieke talen te leren. Zijn leermeesters waren er Konrad Goclenius en Rüdiger Rescus. Omwille van de spanningen in Leuven ten gevolge van Luthers Reformatie trok hij weg naar Keur-Saksen, waar Luther alle steun genoot.

Keur-Saksen

Circa 1524 startte Plateanus universitaire studies in Wittenberg, later Lutherstadt Wittenberg geheten. Aan de Maarten Luther-Universiteit wenste hij medicus te worden, doch Philipp Melanchton, rechterhand van Luther, stuurde hem een jaar later naar Sankt-Joachimsthal in het Ertsgebergte.

Bohemen

Van 1525 tot 1531 was Plateanus schoolhoofd van het gymnasium in Sankt-Joachimsthal, in het Tsjechisch Jáchymov geheten. In deze welvarende stad met ertswinningen ontwikkelde Plateanus het voortgezet onderwijs, en dit na het neerslaan van de revolte der mijnwerkers begin 1525. Plateanus maakte er kennis met de arts Georgius Agricola, die systematisch onderzoek uitvoerde in de mineralogie. Zonder medeweten van Agricola publiceerde Plateanus zijn onderzoekswerk getiteld Bermannus, sive de re metallica Liber (1528). Dit werk werd een bestseller en Agricola in zijn bescheidenheid kreeg toch wetenschappelijke erkenning. In 1531 trok Plateanus naar Marburg, kennelijk om opnieuw te pogen geneeskunde te studeren.

Landgraafschap Hessen

Marburg lag in het landgraafschap Hessen met Filips I als lutheraans vorst. Aan de door de Filips I gestichte lutheraanse Philipps-Universiteit studeerde Plateanus. Hij studeerde niet af als medicus maar als magister in de artes (1531-1533). Hij werd vervolgens hoogleraar met de leerstoel retorica en ethiek. Dit deed hij slechts twee jaren.

Keur-Saksen

Zijn vriend Agricola bezorgde hem in 1535 de benoeming tot schoolhoofd van het gymnasium in Zweckau, Keur-Saksen. Twintig jaar eerder had Agricola er de Latijnse School geleid en zelfs een Griekse School gesticht, uniek in Duitsland. De scholen waren gefusioneerd en de pedagogische situatie in 1535 was er ondermaats. Plateanus verhuisde met zijn gezin naar Zweckau, met instemming van Philipp Melanchton.

In Zweckau herorganiseerde Plateanus het voortgezet onderwijs. Hij liet zich leiden door zijn eigen opleiding in Luik. Hij bepaalde dat er acht klassen moesten zijn, waarbij de jaargangen van VIII naar I afgeteld werden. De inhoud van de lessen per studiejaar was als volgt:

• Jaren VIII en VII: lezen en schrijven, lutheraans geloof, Onze Vader en de Tien Geboden
• Jaren VI en V: Latijnse grammatica en eenvoudige Latijnse teksten lezen, alsook de catechismus van Luther
• Jaar IV: Gevorderde Latijnse grammatica, stilistiek, prosodie
• Jaar III: Lectuur van moeilijke Latijnse teksten zoals Terentius, Vergilius en Cicero’s brieven De Senectute en De Amicitia, initiatie Oudgrieks, zondagsevangeliën
• Jaar II: dialectiek en retorica, Cicero’s redevoeringen, Griekse literatuur en poëzie, oefeningen retorica en Griekse teksten zelf schrijven
• Jaar I. Hier bleef het pedagogisch project van Plateanus stil staan wegens een gebrek aan leerkrachten.

Plateanus voerde de semestriële examens in. De discipline was streng. Muziek werd enkel onderwezen om te gebruiken in kerkdiensten. Logica en helderheid werden als belangrijke methodes aanzien bij het lesgeven. Per leerjaar werden de leerlingen in groepen van tien onderverdeeld; zo’n groep stond onder leiding van een leerling geheten de decarch. De decarch werd bijgestaan door twee pentarchen. Een pentarch was de spreekbuis van een groepje van vijf leerlingen.

De toename van het aantal leerlingen in Zweckau was belangrijk: naar 500 (1538) en 800 (1544). Ze kwamen vanuit alle hoeken van lutheraans Duitsland; er waren ook talrijke adellijke leerlingen tussen. Luther vond het gymnasium van Zweckau tot de vijf beste van Saksen, zoals hij in een van zijn Tafelreden uitsprak.

In 1546 gaf Plateanus ontslag als directeur. Georg Thym volgde hem op. Plateanus werd dominee, wat verwondering opwekte bij Philipp Melanchton. Deze schreef Templa regant alii, tu Plateanae Scholam: laat andere regeren in de tempels, jij bestuurt de School van Plateanus. De Schmalkaldische oorlog, met de vervolging van lutheranen, had tot gevolg dat Plateanus zijn carrière op de kansel zag. In 1546 was hij superintendant in Oelsnitz en vanaf 1547 was hij dominee in de Sankt Stephanskirche in Aschersleben.

Door de nederlaag der lutheranen in de Schmalkaldische Oorlog was het keurvorstendom Saksen intussen gedegradeerd tot het hertogdom Saksen (1547-1572). Zijn boekenverzameling schonk hij aan de Sankt Stephanskirche. Hij overleed in Aschersleben in 1551, waar hij begraven werd.