Sassaby

Sassaby
Een sassaby in Botswana
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren) Stam: Chordata (Chordadieren) Klasse: Mammalia (Zoogdieren) Orde: Artiodactyla (Evenhoevigen) Familie: Bovidae (Holhoornigen) Geslacht: Damaliscus Soort: Damaliscus lunatus (Lierantilope)
Ondersoort
Damaliscus lunatus lunatus (Burchell, 1824)
Leefgebied van de sassaby, weergegeven in bruin.
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Portaal    Biologie Zoogdieren

De sassaby of tsessebe (Damaliscus lunatus lunatus) is de zuidelijke nominaatondersoort van de lierantilope, hoewel sommige autoriteiten hem als een onafhankelijke soort hebben erkend. De sassaby is het meest verwant aan de D. l. superstes, die soms ook als aparte soort wordt gezien, en minder aan de topi, korrigum, kusttopi en tiang en minder aan de bontebok. De ondersoort komt voor in Angola, Zambia, Namibië, Botswana, Zimbabwe, Swaziland en Zuid-Afrika.

De sassaby is een van de snelste antilopes in Afrika, en hij kan snelheden tot 90 km/h halen.

Beschrijving

Volwassen sassaby's zijn 150 tot 230 cm lang. Het zijn vrij grote dieren, met mannetjes die gemiddeld 137 kg en vrouwtjes die 120 kg wegen. Hun hoorns variëren van 37 cm voor vrouwtjes tot 40 cm voor mannetjes. Voor mannetjes speelt de hoorngrootte een belangrijke rol bij territoriumverdediging en het aantrekken van partners, hoewel hoorngrootte niet positief gecorreleerd is met territoriale factoren van partnerkeuze. Hun lichaam is kastanjebruin. De voorkant van hun gezicht en hun staartharen zijn zwart; de voorpoten en dijen zijn grijsachtig of blauwachtig zwart. Hun achterpoten zijn bruingeel tot geel en hun buik is wit. In het wild leven sassaby's meestal maximaal 15 jaar, maar in sommige gebieden is hun gemiddelde levensduur drastisch gedaald door overbejaging en de vernietiging van hun leefgebied.

Het belangrijkste verschil tussen de sassaby, de meest zuidelijke ondersoort, en de andere ondersoorten van de lierantilope is de helling van de hoorns, waarbij de sassaby hoorns heeft die verder uit elkaar staan naarmate men verder naar het noorden gaat. Dit heeft tot gevolg dat de ruimte ertussen vanuit een bepaalde hoek gezien een meer maanvormig profiel heeft, in tegenstelling tot lierachtig, meer zoals dat van een hartebeest. Sassaby-populaties vertonen variatie naarmate ze van Zuid-Afrika naar Botswana trekken, waarbij zuidelijke populaties gemiddeld de lichtste vachtkleur, de kleinste omvang en de minst robuuste hoorns hebben. Gewone sassaby's verschillen niet significant van de D. l. superstes, de meest noordelijke populatie, maar over het algemeen zijn de populaties uit dat deel van Zambia gemiddeld het donkerst gekleurd en hebben ze de meest robuuste hoorns, hoewel de verschillen klein zijn en individuen in beide populaties variatie vertonen in deze kenmerken die elkaar bijna volledig overlappen.

Gedrag

Sassaby's zijn sociale dieren. Vrouwtjes vormen kuddes van zes tot tien dieren met hun jongen. Nadat mannetjes een jaar oud zijn, worden ze uit de kudde gezet en vormen ze vrijgezellenkuddes die wel 30 jonge stieren groot kunnen zijn. Territoriale volwassen stieren vormen kuddes van dezelfde grootte als de jonge stieren, hoewel de vorming van kuddes volwassen stieren vooral te zien is bij de vorming van een lek. Sassaby's geven hun territorium aan door middel van verschillende gedragingen. Territoriaal gedrag bestaat uit het bewegen in een rechtopstaande houding, hoog stappen, poepen in een gehurkte houding, grondhoren, modder pakken, schoudervegen en grommen.

Het belangrijkste agressieve vertoon van territoriale dominantie zit in het honen van de grond. Een andere, veel merkwaardigere vorm van territoriummarkering is het zalven van hun voorhoofd en hoorns met afscheidingen uit klieren in de buurt van hun ogen. Sassaby's doen dit door grashalmen in hun preorbitale klieren te steken om ze te bedekken met afscheiding, die ze vervolgens rondzwaaien zodat de afscheiding op hun hoofd en hoorns valt. Dit proces wordt niet zo vaak gezien als grondhoren en het doel ervan is ook niet zo bekend.

Verscheidene van hun gedragingen komen wetenschappers vreemd voor. Eén zo'n gedrag is de gewoonte van slapende sassaby's om hun mond op de grond te laten rusten met hun hoorns recht omhoog in de lucht. Mannelijke sassaby's zijn ook waargenomen terwijl ze in parallelle rijen stonden met hun ogen dicht en hun hoofd heen en weer schudden. Deze gewoonten zijn eigenaardig omdat wetenschappers nog geen goede verklaring hebben gevonden voor het doel of de functie ervan.

Dieet en habitat

Sassaby's zijn voornamelijk grazende herbivoren in graslanden, open vlaktes en licht beboste savannes, maar ze worden ook aangetroffen in glooiend hoogland en zeer zelden in vlakke vlaktes lager dan 1500 m boven zeeniveau. Sassaby's in de Serengeti voeden zich meestal 's ochtends tussen 8:00 en 9:00 uur en 's middags na 16:00 uur. De periodes voor en na het voeden worden gebruikt om te rusten en te verteren of om te drenken tijdens het droge seizoen. Sassaby's kunnen tot 5 km afleggen om een levensvatbare waterbron te bereiken. Om confrontaties met territoriale mannetjes of vrouwtjes te vermijden, reizen sassaby's meestal langs territoriale grenzen, maar dit stelt ze bloot aan aanvallen van leeuwen en luipaarden.

Voortplanting

Sassaby's krijgen één kalf per jaar per parend paar. Kalveren bereiken hun geslachtsrijpheid na twee tot drieënhalf jaar. Na de paring duurt de draagtijd van een sassabykoe zeven maanden. De bronsttijd, oftewel de periode waarin mannetjes om vrouwtjes gaan strijden, begint half februari en loopt door tot en met maart. De oestruscyclus van het vrouwtje is korter, maar vindt in deze periode plaats.

Het voortplantingsproces begint met de vorming van een lek. Leks ontstaan doordat volwassen mannetjes zich verzamelen in een gebied dat vrouwtjes uitsluitend bezoeken om te paren. Het lekgedrag is bijzonder interessant, aangezien de keuze van een partner door het vrouwtje in het lekgebied onafhankelijk is van enige directe invloed van de mannetjes. Er zijn verschillende theorieën om te verklaren hoe vrouwtjes een partner kiezen, maar de meest interessante heeft betrekking op de manier waarop de mannetjes zich in het midden van een lek groeperen.

De groepering van mannetjes kan om verschillende redenen aantrekkelijk zijn voor vrouwtjes. Ten eerste kunnen groepen mannetjes bescherming bieden tegen roofdieren. Ten tweede voorkomt het, als mannetjes zich groeperen in een gebied met een schaarse voedselvoorziening, concurrentie tussen mannetjes en vrouwtjes om hulpbronnen. Ten slotte biedt de groepering van mannetjes vrouwtjes een grotere verscheidenheid aan partners om uit te kiezen, aangezien ze zich allemaal in één centraal gebied bevinden. Dominante mannetjes bezetten het midden van de leks, waardoor vrouwtjes eerder geneigd zijn om in het midden te paren dan aan de rand van de lek.

Een onderzoek van Bro-Jørgensen (2003) bood inzicht in de dynamiek van de lek. Hoe dichter een mannetje zich in het midden van de lek bevindt, hoe groter zijn kans op paringssucces. Om het midden van de lek te bereiken, moet een mannetje sterk genoeg zijn om andere mannetjes te verslaan. Zodra een mannetje zijn territorium in het midden van de lek heeft veroverd, behoudt hij dit geruime tijd; zelfs als er in het midden een plek vrijkomt, trekken mannetjes er zelden naartoe om deze in te nemen, tenzij ze de reeds aanwezige grote mannetjes kunnen verslaan. Het behouden van een centraal lek-territorium brengt echter veel fysieke nadelen met zich mee. Mannetjes raken bijvoorbeeld vaak gewond bij het verdedigen van hun territorium tegen hyena’s en andere mannetjes.

Bescherming

In 1998 schatte de IUCN de totale sassabypopulatie op 30.000, inclusief de dieren in Bangweulu. De soort werd ingedeeld in de categorie ‘laag risico (afhankelijk van beschermingsmaatregelen)’. In de update van 2016 van de Red List of Mammals of South Africa, Swaziland and Lesotho werd de minimale Zuid-Afrikaanse populatie geschat op 2.256–2.803 individuen, waarvan de totale minimale omvang van de volwassen populatie 1.353–1.962 bedroeg; men ging ervan uit dat dit een aanzienlijke onderschatting was, omdat er niet tijdig genoeg reacties van particuliere wildreservaten waren ontvangen voor de publicatie.

In de jaren tachtig en negentig namen de sassabypopulaties in Zuid-Afrika en Zimbabwe aanzienlijk af, met name in de nationale parken. In 1999 stabiliseerden de populaties zich en begonnen ze weer te groeien, vooral in particuliere wildreservaten. Er werden verschillende theorieën naar voren gebracht over de oorzaak van deze afname, terwijl andere soorten het juist goed deden. Een theorie uit 2006 voor deze afname was dat de verstruweling een belangrijke rol speelde. Sinds 2016 wordt aangenomen dat interspecifieke concurrentie een belangrijke rol heeft gespeeld, waarbij de afname van de sassaby werd veroorzaakt door de toename van andere antilopensoorten, die op haar beurt het gevolg was van de aanleg van kunstmatige drinkplaatsen in de wildparken. Aangenomen wordt dat het sluiten van drinkplaatsen de heterogeniteit van de leefgebieden in de parken vergroot, wat gunstig zou zijn voor de sassaby.

Hoewel het aanvankelijk een zeldzaam dier was, begon de populatie in de jaren 2000 in particuliere wildreservaten in zowel Zuid-Afrika als Zimbabwe, die voornamelijk waren aangelegd voor de trofeejachtindustrie, snel te groeien, met grote stijgingen in de jaren 2010. Aangezien een groot percentage van deze dieren in het wild voorkomt binnen hun natuurlijke verspreidingsgebied, wordt dit gezien als een bijdrage aan het herstel van de soort in Zuid-Afrika. Niettemin zijn er enkele vragen over het potentiële gevaar van kruisingen met de eveneens inheemse Kaaps hartenbeest, die in het hele verspreidingsgebied veel voorkomt en waarmee hybriden zijn waargenomen, zowel op ranches als in nationale parken. Dergelijke hybriden zijn waarschijnlijk volledig vruchtbaar, en sommigen vrezen dat een dergelijke kruising in de toekomst de genenpool zou kunnen vervuilen.

In het noorden van Botswana daarentegen zijn de populaties tussen 1996 en 2013 afgenomen: de sassabypopulaties in de Okavangodelta daalden met 73%, met een afname van 87% in het Moremi Game Reserve in het bijzonder. Een studie vergeleek de situatie met die rond het Rukwameer in Tanzania in de jaren vijftig; een artikel over wildpopulaties en het olifantenprobleem, waarbij olifanten door hun bulldozerachtige gedrag mogelijk de benodigde open leefomgeving creëren.

Zie de categorie Damaliscus lunatus lunatus van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.