Spieken is het ongeoorloofd gebruiken van informatiebronnen om een beter resultaat bij een schriftelijke overhoring, een proefwerk of een examen te behalen.
Welke bronnen al dan niet geoorloofd zijn verschilt per examensituatie; of getest wordt op geleerde kennis dan wel op inzicht en vaardigheid.
Het overschrijven van de buurman is in de traditionele klassituatie doorgaans eenvoudig mogelijk.
Een eenvoudige manier om afkijken te voorkomen is verschillende vragen te stellen aan degenen die links en rechts zitten. Bij serieuzere examens worden de kandidaten steeds apart opgesteld, zodat afkijken veel lastiger is. Dit gebeurt ook op scholen bij proefwerken, schoolexamens en de Centrale Eindexamens.
Sommige leerlingen die de antwoorden wel weten vinden het spieken niet erg en zullen zelfs meewerken door hun blaadje zichtbaar neer te leggen of de antwoorden te fluisteren. Andere vinden het wel erg, en zullen proberen met hun arm de tekst af te schermen zodat de buurman deze niet kan lezen.
Een traditionele vorm van spieken is via een spiekbriefje. Deze briefjes zijn er inmiddels in andere varianten:
Vaak bemerken leerlingen die een spiekbriefje maken dat ze het uiteindelijk niet nodig hebben, omdat het maken van het briefje hen dwingt de informatie te comprimeren. In feite is de leerling de leerstof aan het inoefenen. Vergeleken met het daadwerkelijk voorbereiden van de stof is de toegevoegde waarde van spieken daarom ook gering. Wie de antwoorden echt niet weet zal ook aan een spiekbriefje weinig hebben. Hoe meer informatie in het briefje staat, hoe meer voorbereidingstijd ermee is gemoeid die ook gebruikt had kunnen worden voor studie, en hoe meer tijd men op het examen kwijt is door het spieken zelf. De pakkans is bovendien vrij hoog omdat schichtig gedrag opvalt.
De gevolgen verschillen van school tot school en van leerkracht tot leerkracht. De ene leerkracht zal spieken streng afstraffen, de andere laat het oogluikend toe. De kans dat een leerling een veel beter cijfer krijgt door te spieken is immers heel gering.
Het gebruik van spiekbriefjes, sms, mobiele telefoons en andere multimedia-apparaten wordt daarentegen in de regel wel streng bestraft. Op de meeste scholen krijgt de leerling dan een 0 (in België) of 1 (in Nederland) voor de toets, met eventueel een sanctie (bijvoorbeeld strafwerk) erbovenop. De reden is onder andere dat dit "valsspelen" bij niet bestraffen de eerlijke studenten benadeelt. Om die reden zijn mobiele telefoons, laptops of tablets niet toegestaan tijdens examens. Deze dienen voorafgaand aan het examen te worden achtergelaten in kluisjes of te worden ingeleverd. Digitale examens worden om dezelfde reden afgenomen op computers zonder internettoegang die in het examenlokaal staan. Op deze manier heeft de kandidaat dan alleen toegang tot het examen.
Spieken op proefwerken en examens is strafrechtelijk aan te merken als een vorm van bedrog en fraude en is als daarmee strafbaar als misdrijf. In hoeverre er daadwerkelijk wordt vervolgd, verschilt per land.
In Nederland worden schoolleerlingen in de praktijk meestal niet strafrechtelijk vervolgd wegens spieken. In 2013 werd er echter wel strafrechtelijk opgetreden tegen een grootschalige examenfraude op het Islamitische Scholengemeenschap Ibn Ghaldoun te Rotterdam.
Waar strafrechtelijke vervolging wegens spieken wel structureel wordt toegepast, is tijdens de theorie-examens van het CBR. Hier staan aanzienlijke geldboetes en zelfs celstraffen op, aangezien een dergelijk vergrijp niet alleen bedrog en fraude is, maar ook inbreuk doet op de verkeersveiligheid. Daarom wordt bij deze examens iedere kandidaat voordat hij/zij de examenruimte binnengaat met een handscanner gecontroleerd op communicatie-apparatuur en dienen alle spullen behalve het ID-bewijs te worden opgeborgen in een locker.
In China wordt er ook op scholen structureel strafrechtelijk opgetreden tegen spieken. Er staan gevangenisstraffen van maximaal zeven jaar op dergelijke vergrijpen.
