Stemonitis

Stemonitis
Stemonitis fusca
Taxonomische indeling
Rijk:Protozoa
Stam:Myxomycota
Klasse:Myxomycetes
Onderklasse:Columellomycetidae
Orde:Stemonitidales
Familie:Stemonitidaceae
Geslacht
Stemonitis
Gled., 1753
Stemonitis
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Stemonitis is een geslacht van slijmzwammen uit de familie Stemonitidaceae. De soorten worden in het Nederlands netpluimpjes genoemd. Ze vormen meestal groepen van langwerpige, bruine, gesteelde sporangia op rottend hout. De typesoort is Stemonitis fusca (gebundeld netpluimpje).

Kenmerken

Macroscopische kenmerken

De vruchtlichamen bestaan uit slanke, cilindrische tot langwerpig eivormige sporangia die afzonderlijk of dicht opeengepakt in groepen groeien. Ze zijn meestal bruin tot donkerbruin en staan op een dunne, donkere steel. Bij sommige soorten kunnen de vruchtlichamen gedeeltelijk met elkaar vergroeid zijn.

Aan de basis bevindt zich een dunne, vliezige hypothallus, die meerdere vruchtlichamen met elkaar kan verbinden. De steel loopt binnen het sporangium door als een centrale as, de columella. Deze reikt doorgaans tot dicht bij de top van het vruchtlichaam.

Het peridium, de buitenste laag van het sporangium, verdwijnt meestal tijdens de rijping. Soms blijven kleine resten achter. Hierdoor komt het netwerk van fijne draden, het capillitium, bloot te liggen.

Microscopische kenmerken

Het capillitium ontspringt over vrijwel de gehele lengte van de columella en bestaat uit vertakte, onderling verbonden draden. Deze vormen een driedimensionaal netwerk dat aan het oppervlak van het sporangium kan overgaan in een oppervlaktenet. De volledigheid en de maaswijdte van dit netwerk verschillen per soort.

De sporen zijn in massa doorgaans bruin tot donkerbruin en meestal bolvormig. In doorvallend licht kunnen ze lichtbruin tot violetbruin zijn. De sporenwand vertoont een ornamentatie van wratten en ribben.

Bij Stemonitis in engere zin is de sporenornamentatie netvormig, waarbij wratten en ribben een samenhangend patroon vormen. Onder een rasterelektronenmicroscoop zijn kleine openingen zichtbaar in de onderste delen van de ribben. Deze structuur vormt een belangrijk kenmerk voor de afbakening van het geslacht.

Het plasmodium kan afhankelijk van de soort onder meer witachtig, geel of groenachtig gekleurd zijn.

Ecologie en verspreiding

Soorten van het geslacht Stemonitis komen wereldwijd voor. Ze groeien vooral op dood en verterend hout, maar sommige soorten worden ook aangetroffen op afgevallen bladeren en ander plantaardig materiaal.

Net als andere plasmodiale slijmzwammen voeden ze zich tijdens het plasmodiale stadium voornamelijk met bacteriën en andere micro-organismen. Bij de vorming van vruchtlichamen ontstaan sporen die door de wind kunnen worden verspreid.

In Nederland komen verschillende soorten netpluimpjes voor. De NDFF Verspreidingsatlas vermeldt onder meer het roodbruin netpluimpje (Stemonitis axifera), het gebundeld netpluimpje (Stemonitis fusca) en het klein netpluimpje (Stemonitis inconspicua).

De Nederlandse soortenlijst volgt niet overal de nieuwste taxonomische indeling. Zo worden soorten die vroeger tot Stemonitis werden gerekend, zoals Stemonitis flavogenita, Stemonitis herbatica en Stemonitis pallida, tegenwoordig in het geslacht Corallosporopsis geplaatst.

Taxonomie

Het geslacht werd in 1753 beschreven door de Duitse botanicus Johann Gottlieb Gleditsch. De typesoort is Stemonitis fusca, die in 1787 door Albrecht Wilhelm Roth werd beschreven.

De afbakening van het geslacht is verschillende malen gewijzigd. Traditioneel werden Stemonitis en verwante geslachten, zoals Stemonitopsis, Stemonaria en Symphytocarpus, vooral onderscheiden aan de hand van de bouw van de steel en het capillitium.

Moleculair en morfologisch onderzoek heeft aangetoond dat deze kenmerken niet altijd betrouwbaar zijn. Vooral de microscopische ornamentatie van de sporen blijkt van belang voor de onderlinge verwantschappen.

Bij een taxonomische herziening in 2026 werden de nieuwe geslachten Corallosporopsis en Grandiverruca beschreven. Daarbij werden verschillende soorten uit Stemonitis en verwante geslachten overgebracht naar andere geslachten. Zo werd Stemonitis splendens overgeplaatst naar Symphytocarpus en Stemonitis smithii naar Grandiverruca.

Ook werd de afbakening van Stemonitis in engere zin aangepast. De soorten binnen dit geslacht worden gekenmerkt door een netvormige sporenornamentatie met geperforeerde ribben. Het onderzoek bevestigde de verwantschap tussen deze soorten op basis van DNA-sequencing en microscopische kenmerken.

Fossielen

In ongeveer 100 miljoen jaar oud barnsteen uit Myanmar zijn fossiele vruchtlichamen aangetroffen die morfologisch nauwelijks te onderscheiden zijn van die van hedendaagse soorten van Stemonitis. De vondst werd in 2019 wetenschappelijk beschreven en behoort tot de oudste bekende fossiele vondsten van slijmzwammen.

De overeenkomst wijst erop dat de bouw van de vruchtlichamen gedurende een zeer lange periode weinig is veranderd.

Soorten

Volgens Species Fungorum worden de volgende 33 soorten als geaccepteerd beschouwd (peildatum november 2026). Daarnaast is de typesoort Stemonitis fusca opgenomen, die afzonderlijk wordt vermeld in het geslachtsrecord. De lijst volgt de taxonomische status in Species Fungorum, ook waar deze afwijkt van de taxonomische herziening uit 2026.

SoortnaamAuteur(s)Publicatiejaar
Stemonitis amaurochaetoides(Nann.-Bremek.) Shchepin, Gmosh., Schnittler & Novozh.2026
Stemonitis amphorocolumellaVlasenko, G. Moreno & V.A. Vlasenko2023
Stemonitis axifera (Roodbruin netpluimpje)(Bull.) T. Macbr.1889
Stemonitis confertaW.L. Song & Shuang L. Chen2026
Stemonitis curiosa(Nann.-Bremek. & Y. Yamam.) W.L. Song, Bortnikov, Novozh. & Shuang L. Chen2026
Stemonitis curvicornisW.L. Song & Shuang L. Chen2026
Stemonitis dictyosporaRostafinski1875
Stemonitis farrensisT.N. Lakh. & Mukerji1977
Stemonitis foliicolaIng1967
Stemonitis fusca (Gebundeld netpluimpje)Roth1787
Stemonitis fuscoides(Nann.-Bremek. & Y. Yamam.) Shchepin, Prikh., Gmosh., Schnittler & Novozh.2026
Stemonitis graciliformisNann.-Bremek., Mukerji & Pasricha1984
Stemonitis gracilis(Nann.-Bremek. & Y. Yamam.) Shchepin, Prikh., Gmosh., Schnittler & Novozh.2026
Stemonitis imperfectaW.L. Song, M.L. Cai & Shuang L. Chen2026
Stemonitis inconspicua (Klein netpluimpje)Nann.-Bremek.1966
Stemonitis liaoningensis(B. Zhang bis & Yu Li) Bortnikov, W.L. Song & Novozh.2026
Stemonitis lignicolaNann.-Bremek.1973
Stemonitis lilaceaSchrank1789
Stemonitis longoidesBortnikov, Novozh., Gmosh. & W.L. Song2026
Stemonitis marjana (Clustervormig netpluimpje)Y. Yamam.2000
Stemonitis minuta(Nann.-Bremek. & Y. Yamam.) W.L. Song, Bortnikov, Novozh. & Shuang L. Chen2026
Stemonitis morganiiPeck1880
Stemonitis mussooriensis (Doornnetpluimpje)G.W. Martin, K.S. Thind & Sohi1957
Stemonitis nigrescensRex1891
Stemonitis palustrisW.L. Song, Bortnikov, Shuang L. Chen & Novozh.2026
Stemonitis pilosa(Nann.-Bremek.) Bortnikov, W.L. Song, Gmosh., Shuang L. Chen & Novozh.2026
Stemonitis pinicolaShchepin, Prikh., Gmosh., Schnittler & Novozh.2026
Stemonitis pinnatiapicalisW.L. Song, Gmosh., Bortnikov, Novozh. & Shuang L. Chen2026
Stemonitis pseudonigra(G. Moreno, Rosing, D.W. Mitch. & S.L. Stephenson) Bortnikov & W.L. Song2026
Stemonitis reticulospora(Ing & P.C. Holland) Bortnikov, W.L. Song, Novozh. & Shuang L. Chen2026
Stemonitis rispaudii(Hagelst.) Shchepin, Bortnikov, S.L. Stephenson, Schnittler & Novozh.2026
Stemonitis spinimuralisW.L. Song & Shuang L. Chen2026
Stemonitis virginiensis (Bruin netpluimpje)Rex1891
Stemonitis vitellinaJ.F. Gmel.1792

Nederlandse soorten

Nederlandse naamWetenschappelijke naamOnderscheidende kenmerkenSporenmaatSporenornamentatie
Roodbruin netpluimpjeStemonitis axiferaRoestbruine vruchtlichamen van 7–15 mm hoog.5–7 µmVrijwel glad of zeer fijn wrattig.
Gebundeld netpluimpjeStemonitis fuscaDonkerbruine, dicht opeengepakte vruchtlichamen van 6–20 mm hoog.7,5–9 µmDuidelijk netvormig geornamenteerd.
Klein netpluimpjeStemonitis inconspicuaKleine, bruine vruchtlichamen, meestal minder dan 3 mm hoog.7–8 µmGrofmazig reticulaat.
Clustervormig netpluimpjeStemonitis marjanaKleine vruchtlichamen van circa 2–3 mm hoog.9–10 µmNetvormig geornamenteerd.
DoornnetpluimpjeStemonitis mussooriensisKorte vruchtlichamen tot circa 3,2 mm. Grofmazig oppervlaktenet.10,5–12,5 µmSterk stekelig.
Bruin netpluimpjeStemonitis virginiensisKleine, vaak rozebruine vruchtlichamen.5–6,5 µmGrof netvormig.