Swalve

De Swalve of Zwalve is een verdwenen rivier in het landschap de Marne in de Nederlandse provincie Groningen. Een deel vormde vroeger onderdeel van het Reitdiep en werd daar de Swalvebocht genoemd.

De herkomst van het woord 'swalve' is onbekend. De molen De Zwaluw in Zuurdijk is naar het riviertje genoemd.

Loop

Het was van oorsprong een geul die het Reitdiep verbond met de Hunzeboezem en daarmee met de Waddenzee. Deze geul startte ten noorden van Englum, liep vervolgens met een bocht aan zuidzijde om de latere streek De Kampen heen naar het westen om ten noorden van Aalsum af te buigen naar het noorden om ongeveer 380 meter ten noordnoordwesten van boerderij Nieuwe Kampen de plek van het latere Reitdiep te bereiken. Via het erf van de Zuurdijkster boerderij Pollux (Monnikehorn) liep de rivier verder naar het noorden langs de westzijde van De Douwen en Verhildersum, waar deze door de kwelderwal de zee in stroomde.

Ten noorden daarvan worden twee lopen vermoed:

• naar het noordwesten via de Hornhuistermaar (Ter Laan)
• naar het oosten via de noordelijke gracht van Verhildersum en de zuidzijde van Starkenborgh, het trekdiep van Wehe naar (Beckeringh)

Geschiedenis

De Tuinsterwierde bij Leens en het gehucht Douwen zouden mogelijk op de oeverwallen van de Swalve zijn ontstaan. In de middeleeuwen komt de naam van de rivier regelmatig voor in geschriften over de Marne.

In de loop der eeuwen verdween de Swalve:

• Begin 17e eeuw schuurde de Swalvebocht steeds verder uit en bedreigde daarmee de dijk van Oldehove en daarmee het Westerkwartier. In 1614 werd door de provincie voorgesteld om deze bocht met een rak af te snijden van de Zuurdijkster uiterlanden en de boerderijen van De Kampen bij het kerspel Oldehove te voegen. Omdat de Zuurdijksters hier niets voor terug kregen, waren ze tegen dit voorstel en verdween het in 1615 van tafel. In 1620 dienden de heren van de Jensemaborg (Oldehove) en Allersmaborg (Ezinge) een nieuw voorstel in vanwege het toegenomen gevaar. Ditmaal ging de provincie ter plekke kijken en besloot dat om de dreiging weg te nemen er inderdaad niets anders opzat dan een rak te graven. Gedeputeerden uit Hunsingo en Fivelingo probeerden vervolgens in 1622 het proces te vertragen omdat ze niet wilden opdraaien voor de kosten. Daardoor kon het werk pas starten in 1623 en werd het pas in 1624 afgerond. Dit afgesneden deel kreeg vervolgens de naam Oldehoofsterpolder. Mogelijk werd in 1702 rond het westelijke deel van de Swalve ten zuiden van het Reitdiep de Aalsumer Uiterdijk (of Aalsumerpolder) gerealiseerd, die samen met De Kampen in 1794 opgingen in het waterschap Oldehoofsterpolder. Dit deel van de Swalve is nog goed terug te zien in het slotenpatroon in deze polder.
• Aan noordzijde verdween de Swalve, in een aantal fasen. Een deel werd omgevormd tot een tochtsloot en werd in de 18e eeuw door het dorp Zuurdijk gebruikt als vervoermiddel van goederen en granen totdat een pomp gelegd werd ten westen van de Douwen. In de 19e eeuw werd een groot deel van het noordelijke deel van de Swalve gekanaliseerd tot de Hoornse Vaart. Het zuidelijke deel dat langs het oosten van Zuurdijk stroomt heet de Zwaluwetocht.