Een groep liquidators verzamelde zich in het Museum of Slavutych[uk] bij de 32e herdenking van de ramp in Tsjernobyl, 2018Sovjet-militair insigne (links) en medaille uitgereikt aan liquidators.Het centrale detail van de Liquidatormedaille, met sporen van alfa- (α) en bèta- (β) deeltjes en gammastralen (γ) boven een druppel bloed.
De Tsjernobyl-liquidators waren de burgerlijke en militaire functionarissen die werden ingezet om te helpen bij de gevolgen van de kernramp in Tsjernobyl in 1986 in de Sovjet-Unie op de rampplek.
Een liquidator (Russisch: ликвида́тор, likvidator) was bijvoorbeeld actief bij het blussen van branden, opruimen van radioactief materiaal, evacuatie van omwonenden en andere noodhulp. Afhankelijk van de gebruikte definitie werden tussen de 240.000 en 800.000 mensen als liquidator ingezet.
Na de kernramp begon een schoonmaakactie, die de naam ‘Liquidatie van de gevolgen van het Tsjernobyl-ongeluk’ kreeg. Daarom werden de schoonmakers ‘liquidators’ genoemd.
Werkzaamheden
De liquidators deden allerlei werkzaamheden. Zij zorgden ervoor dat mensen die in de omgeving woonden vertrokken, soms onder dwang.
Honderden kilometers land moesten overhoop gehaald worden om te voorkomen dat de radioactiviteit zich verder ging verspreiden. Radioactieve neerslag kan niet vernietigd worden, daarom moest alles wat mogelijk besmet was begraven worden onder een laag aarde. Zelfs de bomen moesten worden omgehakt, omdat hun bladeren ook onder het radioactieve stof zaten.
Het storten van beton om de ontplofte kernreactor af te sluiten kon ertoe leiden dat de mannen die het werk deden binnen enkele minuten een dodelijke stralingsdosis opliepen.
Zowel wilde dieren als huisdieren en vee werden neergeschoten.
Status
De liquidators worden heel erg geprezen voor het beperken van zowel de directe als de langetermijnschade als gevolg van de ramp. Velen van hen werden in de Sovjet-Unie als helden geëerd en een erkende liquidator genoot er een status vergelijkbaar met die van oorlogsveteraan, waaraan ook vormen van compensatie waren verbonden. Anderen hebben jarenlang gestreden voor erkenning en voor vergoeding van medische zorg en geleden (gezondheids)schade. Naarmate het aantal erkende liquidators toenam, werd er bezuinigd op het aantal vergoedingen. Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zijn de liquidators over verscheidene staten verdeeld geraakt, die er verschillend beleid op na houden voor wat betreft erkenning en vergoeding.
Aantal personen
Qua omvang van het vele personeel en het aantal betrokken mensen was de nasleep van de Tjerbobylramp een van de grootste milieuopruimingsoperaties die door de mens is uitgevoerd in de moderne geschiedenis.
Er werd geen register bijgehouden van het aantal liquidators. De helpers, vooral jonge mannen, kwamen uit de hele toenmalige Sovjet-Unie.
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) werden alleen al in 1986 en 1987 240.000 mensen belast met taken die hen tot liquidator zouden bestempelen. Door de diverse overheden werden 600.000 mensen officieel als liquidator erkend en in 2006 rapporteerde de WHO eveneens over dit aantal. Betrokkenen kwamen zelf met schattingen tot aan een miljoen.
Definitie en betrokkenen
Tot de liquidators worden in elk geval gerekend:
Personeel van de kerncentrale
De bedrijfsbrandweer van de centrale en de korpsen van Pripjat en Tsjernobyl die onmiddellijk de branden te lijf gingen
Diverse eenheden van de Russische strijdkrachten die de reactors afschakelden, radioactief besmet materiaal hielpen opruimen en besmette gebieden schoonmaakten. Duizenden van hen werkten boven op de ontplofte centrale, vanwege de hoge straling, slechts 40 seconden
Manschappen van de politie en van het binnenlands leger die actief waren bij het afzetten van besmette gebieden en evacueren van de burgerbevolking
Militair en civiel personeel werkzaam in medische zorg en de sanitatie
Manschappen van de Luchtmacht van de Sovjet-Unie en burgerpiloten die met helikopters zand, klei en lood boven op de gloeiende reactor wierpen en andere crisisoperaties uitvoerden
Diverse groepen burgers, zoals civiel ingenieurs, transportpersoneel, mijnwerkers en bouwvakkers die hielpen bij het inpakken van de reactor en andere werkzaamheden rond de centrale
Fotografen als Igor Kostin en andere personen werkzaam in de media en kunsten die zich bezighielden met verslaggeving, maar ook met optreden voor de andere liquidators
Ook kleine aantallen buitenlandse vrijwilligers kunnen aanspraak maken op de status van liquidator, afhankelijk van (de plaats van) hun werkzaamheden.
Blootstelling aan straling
De liquidators zijn allen blootgesteld aan veel hogere doses straling dan die welke mensen onder normale omstandigheden oplopen. Waargenomen doses liepen uiteen van minder dan 10 tot ongeveer 1000 millisievert (mSv). De gemiddelde dosis wordt op 120 mSv geschat en waarschijnlijk heeft zo'n 85% van de liquidators doses tussen de 20 en de 500 mSv opgelopen. Ter vergelijking: in België mogen zij die beroepshalve met straling in aanraking komen, er per jaar niet meer dan 10 mSv van oplopen.
De opgelopen stralingsdoses en de gezondheidsgevolgen ervan worden betwist. Statistische gegevens komen van een aantal overheden, die er verschillend beleid op na houden. De Sovjet-Unie, Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne zijn er alle van beschuldigd gegevens gunstiger voor te stellen dan wat door feiten wordt ondersteund. De WHO schat het aantal doden als gevolg van de kernramp op ten minste 4.000, Greenpeace schat het aantal op 93.000. De liquidators maken een groot deel uit van beide schattingen.
Een publicatie in NRC uit 2011 geeft aan dat snel na de ramp 28 liquidators stierven aan stralingsziekte. Onder de liquidators kwam een bepaalde vorm van leukemie twee keer zo vaak als gemiddeld. Ook hadden zij bovengemiddeld last van staar en huidaandoeningen. Het is niet mogelijk om latere gevallen van kanker aan het werk als liquidator toe te schrijven, omdat kanker zo vaak voorkomt.
Varia
De opruimers van het radioactieve afval na de explosie van een opslag met vloeibaar radioactief materiaal in het Russische nucleaire complex Majak bij Ozjorsk in 1957 werden ook liquidators genoemd.
In 2024 verscheen het spel Chornobyl Liquidators, van Live Motion Games, eerst voor PC en later voor PS5 en Xbox.
↑Cukier, Eva Cukier Correspondent Rusland, Oekraïne, Belarus, Kaukasus, Centraal-Azië Profiel Eva,"Wonen in een nucleair geheim", NRC, 17 juli 2017.Geraadpleegd op 21 augustus 2026.
