Understatement (stijlfiguur)

Het understatement is een stijlfiguur waarbij iets groots of belangrijks doelbewust op een onderkoelde, terloopse, triviale of banale manier uitgedrukt wordt. De lezer of toehoorder ervaart dit veelal als ironie. De term understatement is ontleend aan het Engels en betekent letterlijk "onder-stelling". In het Nederlands wordt in dit verband ook wel gesproken van een onderdrijving. Soms wordt ook de term parabool gebruikt.

Functie en gebruik

Ironie

Vaak wordt het understatement gebruikt voor een ironisch of spottend effect. Doordat het bedoelde in (vaak sterk) afgezwakte vorm wordt weergegeven, neemt de gevoelswaarde juist toe. Voorbeelden:

  • De versteende uitdrukking aardig optrekje werd begin twintigste eeuw zonder ironie gebruikt, maar in de jaren zestig was ironisch gebruik gangbaar, bijvoorbeeld: Een aardig optrekje, daar niet van. Zeventien kamers of daaromtrent met veel hout uit het Woud. De obers bogen als knipmessen en solliciteerden naar een hernia bij het kruien van het koud buffet en de nog koelere dranken. (1967) Hier wordt het understatement gevolgd door hyperbolen.
  • De Almeloosche werkstakingsgeschiedenis begint, eerlijk gezegd, wel een beetje vervelend te worden. (1888)
  • Mijn goeie naam – Dirk de Winter – is me meer waard dan die paar rotcenten. (1967)
  • [M]aar dat ging een beetje mis. Hij gaf te veel gas en knalde tegen de trekker op. (1990)
  • Het bekendste lied en gedicht van Drs. P, Dodenrit, staat vol bizarre relativeringen zoals: Het vriest een graad of dertig, het is winter en vrij koud. De laatste woorden zijn: Ja Omsk is een mooie stad, maar net iets te ver weg, wat ook als een understatement kan worden gezien in de betreffende context waarin alle personages – inclusief de verteller – omkomen.

Verzachtend/relativerend effect

In andere gevallen kan het gebruik van een understatement in de eerste plaats dienen om de negatieve en soms zeer heftige gevoelens die met de mededeling gepaard gaan wat af te zwakken. Het gaat daarbij vaak om in feite ernstige en/of zeer gevoelig liggende zaken. Bijvoorbeeld:

  • Goed idee, leuk radioprogramma, maar het ging een beetje mis. […] De eindredactie heeft ingegrepen, want plots verschenen allerlei racistische teksten op het scherm. (1990)
  • Hitler was een stoute jongen!

In dergelijke gevallen vertoont het gebruik overeenkomsten met een eufemisme.

Bekende voorbeelden

Onder meer de gedichten van Herman de Coninck en Hans Dorrestijn staan bekend om het gebruik van understatements. Dorrestijns gedicht De Kerkhofganger is bijvoorbeeld een vrij terloopse beschrijving van een necrofiel die zich te buiten gaat. Terloopsheid kenmerkt ook De Lenige Liefde van de Coninck: […] struikel niet over de zinsbouw en over de uitgeschopte schoenen, gaat u zitten. / (Intussen zoenen wij even in deze zin tussen haakjes, zo ziet de lezer ons niet.)

Versteende vormen

Sommige understatements zijn versteend tot uitdrukkingen:

Verwante begrippen

Het gebruik van het understatement lijkt veel op dat van de litotes, met als enige verschil dat er bij die laatste stijlfiguur steevast een grammaticale ontkenning is (geen beste beurt, niet jouw meest in het oog springende kwaliteit, ...). De litotes wordt soms ook wel als een ondervorm van het understatement gezien.

Anders dan bij eufemismen is het hoofddoel van een understatement niet het verzachten van gevoelens, maar vaak juist het tegendeel. Ook heeft een understatement niet per definitie betrekking op iets in de taboesfeer.

Exact het tegenovergestelde van het understatement is de hyperbool ofwel overdrijving. Het effect van deze twee in vorm aan elkaar tegengestelde stijlfiguren is over het algemeen wel min of meer hetzelfde: dat het bedoelde in versterkte vorm overkomt.