Het understatement is een stijlfiguur waarbij in werkelijkheid zeer grote of belangrijke personen, zaken of gebeurtenissen of bepaalde eigenschappen als veel trivialer of banaler worden afgeschilderd. De omvang of impact van datgene waar in de werkelijkheid naar wordt verwezen wordt zodoende veel kleiner en/of onbelangrijker voorgesteld. Op de lezer of toehoorder heeft dit veelal een ironisch effect.
De term understatement is ontleend aan het Engels, en betekent heel letterlijk vertaald "onder-verklaring". In het Nederlands wordt in dit verband ook wel gesproken van een onderdrijving. Soms wordt ook de term parabool gebruikt; dit is echter etymologisch niet helemaal correct, omdat de betekenis van het voorvoegsel para- niet echt tegengesteld is aan die van hyper-.
De redenen om een understatement te gebruiken lopen nogal uiteen.
Vaak is er in de eerste plaats een ironisch/spottend effect mee beoogd. Doordat het bedoelde in (vaak sterk) afgezwakte vorm wordt weergegeven, neemt de bijbehorende gevoelswaarde juist toe. Bijvoorbeeld:
In andere gevallen kan een understatement dienen om de (zeer) negatieve gevoelens die met datgene in de werkelijkheid waarnaar wordt verwezen worden geassocieerd wat af te zwakken, te relativeren en/of te bagatelliseren, en zo bij de toehoorders de sfeer wat lichter te houden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om in feite ernstige en/of zeer gevoelig liggende zaken. (In dit geval lijkt het gebruik wat op een eufemisme.)
Bijvoorbeeld:
Onder meer de gedichten van Herman de Coninck en Hans Dorrestijn staan bekend om het opvallend gebruik van understatements.
Sommige understatements zijn inmiddels versteende uitdrukkingen:
Het gebruik van het understatement lijkt erg op dat van de litotes. Het belangrijkste verschil tussen deze twee stijlfiguren is de aan-/afwezigheid van de grammaticale ontkenning (zoals in Kritisch lezen niet jouw meest in het oog springende kwaliteit, een voorbeeld van een litotes). De litotes wordt soms ook gewoon als een vorm van het understatement gezien..
Anders dan bij een eufemisme is het hoofddoel van een understatement niet het verzachten van gevoelens, maar vaak juist eerder het versterken daarvan.
Het tegenovergestelde van het understatement is de overdrijving, ofwel hyperbool.