Litotes

De litotes is een stijlfiguur waarbij het bedoelde wordt omschreven door de ontkenning van het tegengestelde. Het doel hiervan is om hetgeen er feitelijk is bedoeld, juist extra sterk uit te drukken.

Voorbeelden

Sommige van dergelijke woordcombinaties hebben zich ontwikkeld tot geheel vaste uitdrukkingen (bijvoorbeeld Dat is niet mis), en zijn daarmee onderdeel geworden van de versteende taal.

Litotes en ontkenning

Ontkennende zin

Een litotes bevat altijd een grammaticale ontkenning, maar een ontkennende zin bevat niet per definitie een litotes. Als een ontkenning tevens een litotes is, kan dit bijvoorbeeld blijken uit:

  • het verband, ofwel de situatie waarin de uiting wordt gedaan (zie ook de pragmatiek);
  • de intonatie bij gesproken taal;
  • het gebruik van kwalificerende woorden ("niet bepaald", "nou niet direct").

De ontkennende zin "Gisteren regende het niet" is geen litotes. Of zinnen als "Hij is niet erg slim" en "Het gaat helemaal niet zo slecht met de gescheiden afvalinzameling" een litotes bevatten, is afhankelijk van hun context: ze kunnen ook gewoon helemaal letterlijk zijn bedoeld, zónder dat daarmee het tegendeel moet worden benadrukt. Vaak is dit dan ook te horen aan de intonatie (Hij is niet érg slim vs. Hij is níet erg slim; niet zó slecht betekent meestal letterlijk dat iets niet echt goed gaat, maar ook niet totaal verkeerd).

Dubbele ontkenning

Een zin kan twee ontkenningen bevatten. In talen als het Nederlands wordt er dan meestal van uitgegaan dat beide ontkenningen elkaar in dat geval opheffen. Dit levert dan zinnen op als:

  • Ja, ja, dat heb je niet onaardig gedaan.
  • Hij woont daar niet oncomfortabel/niet onaardig.

Ook voor dergelijke dubbele ontkenningen geldt dat ze lang niet altijd een litotische functie hebben. "Niet onaardig" kan volkomen letterlijk zijn bedoeld (geen litotes), maar ook "heel erg goed" betekenen (wel een litotes). Ook "niet oncomfortabel" kan in het ene contextuele verband een litotes zijn, en in een ander verband gewoon een neutrale beschrijving van de situatie geven. Dus als er met de tweede voorbeeldzin is bedoeld: "Zijn woning is niet heel riant maar tenminste bewoonbaar" is dit geen litotes, terwijl het dat wel is als er is bedoeld: "Hij woont in enorme luxe".

Verwante begrippen

Het gebruik van de litotes vertoont veel overeenkomsten met dat van het understatement, en de litotes wordt soms ook wel beschouwd als simpelweg een ondervorm daarvan. Beide stijlfiguren drukken het bedoelde uit in een vaak sterk afgezwakte vorm, waarmee veelal een ironisch effect wordt bereikt. Zo kan de boodschap "Hij woont daar in enorme luxe" kan, behalve met een litotes zoals in een van de bovenstaande voorbeelden, ook worden uitgedrukt met een understatement (Hij woont daar [best] leuk/aardig!). Het verschil is feitelijk alleen maar gelegen in het aan- of afwezig zijn van de grammaticale ontkenning.

Ook bij een eufemisme is sprake van verhullend taalgebruik, alleen gaat het dan in de regel altijd over negatiefs dat wat minder confronterend moet worden overgebracht. Bij een litotes is het beoogde effect dus vaak precies andersom.