De litotes is een stijlfiguur waarbij het bedoelde wordt omschreven door de ontkenning van het tegengestelde. Het doel hiervan is om hetgeen er feitelijk is bedoeld, juist extra sterk uit te drukken.
Een litotes bevat altijd een ontkenning, maar een ontkennende zin bevat niet per defintie een litotes ("Gisteren regende het niet" is bijvoorbeeld geen litotes). Zinnen als "Hij is niet erg slim" of "Het gaat helemaal niet zo slecht met de gescheiden afvalinzameling" kunnen ook gewoon helemaal letterlijk zijn bedoeld, zónder dat daarmee het tegendeel moet worden benadrukkt.
Als een ontkenning tevens een litotes is, kan dit bijvoorbeeld blijken uit:
Een zin kan twee ontkenningen bevatten. In talen als het Nederlands wordt er dan meestal van uitgegaan dat beide ontkenningen elkaar in dat geval opheffen. Dit levert dan zinnen op als:
Deze dubbele ontkenningen hebben lang niet altijd een litotische functie. De eerste voorbeeldzin kan eventueel ook worden opgevat als verhullend taalgebruik (een soort eufemisme), indien de bedoeling ervan is een in de kern afwijzend oordeel te verbloemen. "Niet oncomfortabel" is in het ene verband wel een litotes, terwijl het in ander verband een neutrale beschrijving van de situatie geeft.
De litotes lijkt qua gebruik sterk op het understatement. Het verschil tussen de twee stijlfiguren is eigenlijk alleen gelegen in het aan- of afwezig zijn van de ontkenning. Zo kan de bedoeling "Hij woont daar in enorme luxe" worden weergegeven met een litotes (Hij woont daar niet onaardig) of met een understatement (Hij woont daar [best] leuk!).
De grens tussen de beide stijlfiguren lijkt in dergelijke gevallen soms vaag. De litotes wordt ook wel beschouwd als simpelweg een ondervorm van het understatement.