Beschrijving
Ursem was tot 1 januari 1979 een zelfstandige gemeente, waartoe ook het dorp Rustenburg behoorde en verder Noorddijk, de Mijzen (zonder het deel van Oostmijzen) en een deel van de Schermer. In 1979 fuseerde de gemeente met de gemeenten Avenhorn, Berkhout en Oudendijk tot de gemeente Wester-Koggenland, die zelf per 1 januari 2007 opging in de gemeente Koggenland.
Ursem ligt tussen de steden Alkmaar en Hoorn, in een van de knikken van het zuidelijk deel van de Westfriese Omringdijk. Bij het dorp wordt ook de buurtschap Noorddijk gerekend, een dijkgedeelte dat noordelijk is gelegen van Ursem en loopt in de richting van Zuid-Spierdijk/Spierdijk. De dijkweg loopt ook deels door het centrum van Ursem. De Noorddijk is de noordelijke en westelijke dijk van de Polder Ursem, de zuidelijke dijk is de Walingsdijk. Buiten de dorpskern in de gemeente Alkmaar wordt het poldergebied in de Schermer tussen Rustenburgerweg en de Mijzen formeel bij Ursem gerekend; dat poldergebied wordt 'Polder O' genoemd. In dit gebied bevindt zich ook nog Ondermolen O, die een onderdeel was van de bemaling van de Schermer.
Geschiedenis
Ursem is een oude plaats. In 1083 wordt de plaats als Urisheim genoemd in de stukken van de Abdij van Egmond; dit betekent "woonplaats of woning van de persoon Uri". Ursem ontwikkelde zich in de 11e eeuw als veenontginningsnederzetting. Oorspronkelijk was het dorp geconcentreerd rond de kerk, later verplaatste het zich naar het zuiden, richting de Walingsdijk (onderdeel van de Westfriese Omringdijk). In 1420 komt de plaats voor als Uresheim. Het dorp was tot de jaren zestig van de twintigste eeuw een niet al te groot agrarisch dorp. Daarna groeide de plaats langzaam uit. Het dorp kent nog steeds de typische bewoning van voor die groei: zo zijn er in het dorp en in de polder van Ursem nog vrij veel West-Friese stolpboerderijen te vinden.
De polder Ursem valt sinds 1980 niet geheel meer onder het dorp. Bij de verkaveling is de weg De Leet aangelegd, vernoemd naar een sloot in de buurt van Ursem, en de Julianastraat. Die laatste werd meteen onderdeel van het dorp Avenhorn. De Leet was in eerste instantie geheel Ursem, maar omdat de voetbalvereniging van De Goorn naast de voor de verkaveling uitgegraven plas lag in Ursem, besloot men uiteindelijk de grens te verleggen. Thans ligt de grens daar waar de voetbalvereniging ophoudt en de Ursemmerplas begint. De plaatselijke bedrijvigheid is hoofdzakelijk geconcentreerd op het Nijverheidsterrein.
Tot en met 31 december 2014 was een klein deel van Ursem onderdeel van de gemeente Schermer. Op 1 januari 2015 ging dat gedeelte samen met de gemeente op in de gemeente Alkmaar.
In en nabij de plaats Ursem staan de volgende rijksmonumenten:
Hervormde Kerk
Het belangrijkste religieuze bouwwerk in Ursem is de Hervormde Kerk, een zaalkerk uit 1847 gelegen aan het Kerkpad.
Baarhuisje
Het baarhuisje aan de rand van de begraafplaats bij de Hervormde Kerk, waarschijnlijk uit het laatste kwart van de 19e eeuw, is apart ingeschreven als rijksmonument.
Boerderij "Het Bosch"
Stolphoeve "Het Bosch", gebouwd in de 18e eeuw, Molenweg 1 (gemeente Alkmaar).
Boerderij Noorddijkerweg 11
Stolpboerderij, gebouwd ca. 1780, Noorddijkerweg 11 (gemeente Alkmaar).
Boerderij Ursemmerweg 4
Stolpboerderij, gebouwd ca. 1880, Ursemmerweg 4 (gemeente Alkmaar).
Noord-Holland
Alkmaar
Koggenland
