AESA

Samolot bojowy Eurofighter Typhoon ze zdjętą osłoną nosa, ukazującą antenę radaru AESA Captor-E(inne języki)

AESA (od ang. Active Electronically Scanned Array) – radar wykorzystujący aktywne skanowanie elektroniczne (aktywny szyk fazowany), w którym kierunek wiązki fal radiowych jest sterowany elektronicznie bez konieczności mechanicznego obracania anteny. Dzięki temu antena może niemal natychmiast zmieniać kierunek obserwacji, tworzyć jednocześnie kilka wiązek i śledzić wiele celów naraz – w przeciwieństwie do klasycznych radarów, które muszą fizycznie obracać czaszę anteny. W typowej antenie AESA poszczególne elementy promieniujące lub ich niewielkie grupy są obsługiwane przez niezależnie sterowane półprzewodnikowe tory nadawczo-odbiorcze (T/R). Odróżnia to AESA od pasywnego szyku z elektronicznym skanowaniem (PESA), w którym elementy anteny są zasilane z jednego lub kilku wspólnych nadajników za pośrednictwem sterowanych przesuwników fazowych(inne języki). W polskiej literaturze radiolokacyjnej dla anten tego typu stosowane są określenia „aktywna antena sterowana elektronicznie” oraz „radiolokacyjna antena aktywna z elektronicznie sterowaną wiązką”.

Zasada elektronicznego odchylania wiązki wspólna dla anten fazowanych. Stopniowa zmiana fazy sygnałów doprowadzanych do kolejnych elementów zmienia kierunek, w którym fale sumują się zgodnie w fazie.

Technologia AESA stanowi rozwinięcie pasywnych szyków fazowanych. Określa architekturę anteny i torów nadawczo-odbiorczych, a nie jeden określony rodzaj sygnału radarowego. Radar z anteną AESA może zależnie od konstrukcji używać krótkich impulsów, dłuższych sygnałów kodowanych, przestrajania częstotliwości albo fali ciągłej z modulacją częstotliwości (FMCW). Rozdzielenie torów nadawczo-odbiorczych pomiędzy wiele modułów umożliwia m.in. szybkie zmienianie parametrów emisji, tworzenie wielu wiązek oraz równoczesne wykonywanie różnych zadań przez wydzielone części anteny. Radar może rozkładać energię sygnału w szerszym paśmie częstotliwości, co utrudnia wykrycie emisji na tle szumu radiowego(inne języki) oraz zwiększa odporność na zakłócenia radiolokacyjne. Stosowane są także rozwiązania hybrydowe, w których antena składa się z podanten, z których każda ma własny tor częstotliwości radiowej i może tworzyć niezależną wiązkę.

Pierwsze naziemne, okrętowe i lotnicze radary AESA weszły do służby w latach 90. XX wieku.

Historia

Szkic koncepcji radaru ZMAR z 1962 roku
Widok trzech kopuł prototypu Multifunction Array Radar na poligonie White Sands Missile Range
Szkic radaru antybalistycznego FLAT TWIN

W 1960 roku Bell Labs zaproponowało zastąpienie radarów systemu Nike Zeus urządzeniem z szykiem fazowanym, a w czerwcu 1961 roku uzyskało zgodę na rozpoczęcie prac. Rezultatem był Zeus Multi-function Array Radar (ZMAR), jeden z wczesnych radarów z aktywnym elektronicznym sterowaniem wiązką. Po zakończeniu programu Zeus i zastąpieniu go w 1963 roku programem Nike-X(inne języki) nazwę ZMAR skrócono do MAR (Multi-function Array Radar). MAR składał się z wielu małych anten, z których każda była połączona z oddzielnym, sterowanym komputerowo nadajnikiem albo odbiornikiem. Dzięki formowaniu wiązek i przetwarzaniu sygnałów pojedynczy radar mógł wykrywać cele na dużych odległościach, tworzyć trasy celów, odróżniać głowice od celów pozornych i śledzić wystrzelone pociski przechwytujące.

MAR miał umożliwiać kierowanie obroną rozległego obszaru z jednego stanowiska. Radar wraz z centrum kierowania przetwarzałby dane o setkach celów, wybierał odpowiednią baterię i przekazywał jej cel do zwalczania. Jedna bateria miała zwykle znajdować się przy radarze MAR, a pozostałe rozmieszczano w jego otoczeniu. Baterie oddalone wyposażano w prostsze radary Missile Site Radar (MSR), przeznaczone przede wszystkim do śledzenia pocisków Sprint, zanim znalazły się w polu obserwacji radaru MAR. MSR były radarami pasywnie skanowanymi i tworzyły pojedynczą wiązkę, podczas gdy MAR mógł tworzyć ich wiele.

Pomimo pomyślnych prób koszt systemu MAR był bardzo wysoki. Wraz ze wzrostem złożoności zagrożenia antybalistycznego program Nike-X zarzucono na rzecz prostszych koncepcji, m.in. programu Sentinel, który nie wykorzystywał MAR. Drugi egzemplarz, MAR-II, pozostawiono na atolu Kwajalein.

Radziecki radar 5N65 (RSN-225), opracowany dla systemu obrony antybalistycznej S-225, wykorzystywał pasywny szyk fazowany, nie był więc radarem AESA. Prace nad systemem rozpoczęto w 1962 roku, a radar, znany na Zachodzie jako Flat Twin, testowano na poligonie Sary-Szagan(inne języki).

Za pierwsze systemy kolejnych kategorii uznaje się:

Do amerykańskich producentów radarów AESA dla samolotów F-22 Raptor i F/A-18E/F Super Hornet należą Northrop Grumman i Raytheon. Przedsiębiorstwa te projektują i wytwarzają także moduły nadawczo-odbiorcze stanowiące podstawowe elementy anten AESA. Niezbędne technologie elektroniczne rozwijano w programach badawczych amerykańskiego Departamentu Obrony, m.in. w programie monolitycznych mikrofalowych układów scalonych (MMIC). W 2016 roku Kongres Stanów Zjednoczonych sfinansował konkurs przemysłowy na nowe radary dla 24 samolotów myśliwskich Gwardii Narodowej.

Zasada działania

Uproszczony schemat anteny AESA
Schemat architektury AESA. Każdy element antenowy jest połączony z własnym modułem nadawczo-odbiorczym zawierającym tory nadawczy i odbiorczy oraz układ sterowania fazą.

W klasycznym radarze antena jest połączona z nadajnikiem dużej mocy, który emituje krótki impuls. Następnie nadajnik zostaje odłączony, a antena jest dołączana do czułego odbiornika wzmacniającego echa odbite od celów. Pomiar czasu powrotu sygnału umożliwia wyznaczenie odległości. W starszych radarach jako źródła sygnału stosowano m.in. klistrony i magnetrony, zdolne do wzmacniania lub wytwarzania dużej mocy w stosunkowo wąskim zakresie częstotliwości. Przeszukiwanie przestrzeni wymagało mechanicznego kierowania anteny.

Od lat 60. XX wieku zaczęto stosować półprzewodnikowe układy umożliwiające kontrolowane opóźnianie sygnału. Pozwoliło to zbudować praktyczne duże pasywne szyki z elektronicznym skanowaniem (PESA). Sygnał ze wspólnego źródła rozdzielano na setki torów, w wybranych torach wprowadzano opóźnienia, a następnie doprowadzano go do poszczególnych elementów anteny. Fale emitowane przez elementy nakładały się w przestrzeni. Sterowanie ich fazą powodowało wzmacnianie sygnału w wybranym kierunku i jego osłabianie w innych. Zmiana ustawień przesuwników fazowych pozwalała szybko zmieniać kierunek wiązki bez ruchu anteny. PESA może przeszukiwać obszar szybciej niż antena kierowana wyłącznie mechanicznie. Rozwój elektroniki umożliwił także tworzenie kilku wiązek, dzięki czemu radar mógł jednocześnie przeszukiwać przestrzeń, śledzić wybrane cele i naprowadzać pociski z półaktywnym samonaprowadzaniem radarowym.

Moduł nadawczo-odbiorczy (T/R) przeznaczony do radarów samolotu Eurofighter Typhoon. Moduły tego rodzaju wzmacniają sygnał i umożliwiają sterowanie jego fazą.

AESA powstała wskutek dalszego rozwoju elektroniki półprzewodnikowej. Zastosowanie w latach 80. XX wieku układów z arsenku galu pozwoliło znacznie zmniejszyć odbiorniki, a wykorzystanie tranzystorów JFET i MESFET – także tory nadawcze. Generator przebiegu małej mocy mógł zasilać półprzewodnikowy wzmacniacz, co umożliwiło emisję w szerszym zakresie częstotliwości oraz zmianę częstotliwości między impulsami. W skład toru nadawczo-odbiorczego mogą wchodzić m.in. wzmacniacz mocy (PA) w torze nadawczym, wzmacniacz niskoszumowy(inne języki) (LNA) w torze odbiorczym, przełącznik nadawanie–odbiór oraz układy sterujące fazą i amplitudą sygnału. Współczesne moduły czoła radiowego mogą integrować w jednym układzie przełącznik RF, wzmacniacz mocy, wzmacniacz niskoszumowy i ogranicznik chroniący tor odbiorczy przed sygnałem o nadmiernej mocy. Funkcje sterowania fazą i tłumieniem mogą być zrealizowane w oddzielnym układzie formowania wiązki (ang. beamformer IC, BFIC), współpracującym z modułem czoła radiowego; stopień integracji i dokładny podział funkcji zależą od konstrukcji anteny.

W torze odbiorczym istotne jest ograniczenie strat pomiędzy elementem antenowym a pierwszym stopniem wzmacniającym. Tłumienie w przełączniku nadawanie–odbiór, połączeniach i innych elementach pasywnych znajdujących się przed wzmacniaczem niskoszumowym (LNA) zwiększa współczynnik szumów całego toru odbiorczego, dlatego dąży się do minimalizacji tych strat.

W modułach AESA stosuje się różne technologie półprzewodnikowe. Oprócz arsenku galu (GaAs) w nowszych konstrukcjach wykorzystuje się azotek galu (GaN), przede wszystkim w elementach pracujących z dużą mocą, takich jak wzmacniacze nadajników. GaN charakteryzuje się dużym napięciem przebicia i umożliwia uzyskiwanie dużej mocy wyjściowej oraz wysokiej sprawności, co jest szczególnie istotne w antenach zawierających setki lub tysiące kanałów T/R. Nie oznacza to całkowitego zastępowania GaAs przez GaN: w jednym torze mogą być łączone układy wykonane w różnych technologiach, np. GaN w stopniu dużej mocy, GaAs w układach niskoszumowych oraz krzemowe układy sterujące formowaniem wiązki.

Pojedynczy element antenowy emituje falę w stosunkowo szerokim zakresie kątów i zwykle nie zmienia mechanicznie swojego kierunku. W wybranym kierunku fale z wielu elementów przebywają nieco różne drogi. Komputer kompensuje te różnice, nadając kolejnym torom odpowiednie przesunięcia fazy albo opóźnienia czasowe. W zamierzonym kierunku fale docierają zgodnie w fazie i wzajemnie się wzmacniają, a w innych kierunkach częściowo się wygaszają. Przykładowo dla częstotliwości 10,6 GHz, odstępu elementów 15 mm i odchylenia wiązki o 30° potrzebna różnica faz między sąsiednimi elementami wynosi około 95°.

Kanały anteny muszą być zsynchronizowane ze wspólnym wzorcem czasu i częstotliwości. Wspólne są m.in. częstotliwość nośna, chwile rozpoczęcia impulsów, modulacja lub kod sygnału oraz przełączanie między nadawaniem a odbiorem, natomiast każdy kanał otrzymuje obliczoną poprawkę fazy, opóźnienia i amplitudy. Konieczna jest kalibracja, ponieważ przewody, wzmacniacze i elementy antenowe wprowadzają różne opóźnienia i wzmocnienia, zmieniające się także z temperaturą.

Tworzenie wielu wiązek należy odróżnić od bardzo szybkiego przeplatania zadań. Radar może kolejno kierować jedną wiązkę na różne cele, cyfrowo formować jednocześnie kilka wiązek odbiorczych albo podzielić aperturę na podanteny wytwarzające niezależne wiązki. Podział anteny zmniejsza jednak liczbę elementów, a więc także moc i zysk dostępne dla każdej z wiązek.

Architektura systemu

AESA obejmuje nie tylko elementy promieniujące i moduły T/R, lecz cały łańcuch generowania, rozprowadzania, nadawania, odbioru i przetwarzania sygnału. W jednej z typowych współczesnych architektur elementy antenowe są połączone z modułami czoła radiowego zawierającymi tory nadawcze i odbiorcze, te zaś współpracują z układami formowania wiązki sterującymi fazą i amplitudą. Dalej sygnały są przekazywane do części odbiorczo-przetwarzającej i cyfrowego układu przetwarzania danych.

Duże anteny AESA mogą zawierać tysiące elementów częstotliwości radiowej, dlatego poza samym torem sygnałowym wymagają rozbudowanych układów rozprowadzania zasilania, sygnałów sterujących oraz wzorców czasu i częstotliwości. Poszczególne kanały muszą zachowywać określone zależności fazowe, a różnice powstające w torach są kompensowane przez synchronizację i kalibrację. Konkretne rozmieszczenie funkcji może się znacznie różnić: spotyka się architektury z formowaniem wiązki analogowym, podantenowym, hybrydowym oraz cyfrowym.

Cyfrowe formowanie wiązki

Sterowanie wiązką nie musi odbywać się wyłącznie przez analogowe przesuwniki fazowe. W architekturach wykorzystujących cyfrowe formowanie wiązki (ang. digital beamforming, DBF) sygnały z poszczególnych elementów albo podanten są przetwarzane na postać cyfrową, a odpowiednie przesunięcia fazy, opóźnienia i wagi amplitudowe są nakładane podczas cyfrowego przetwarzania sygnałów. W architekturze z cyfryzacją na poziomie pojedynczego elementu każdy kanał odbiorczy ma własny tor próbkowania, a sygnały z wielu kanałów są następnie koherentnie łączone w procesorze.

Ponieważ te same strumienie danych z elementów mogą być przetwarzane z różnymi zestawami wag, cyfrowe formowanie umożliwia utworzenie równocześnie kilku niezależnych wiązek odbiorczych oraz adaptacyjne kształtowanie charakterystyki anteny, w tym tworzenie minimów w wybranych kierunkach. Wymaga to jednak zachowania koherencji fazowej pomiędzy kanałami, wspólnego wzorca czasu oraz dokładnej synchronizacji i kalibracji. DBF nie jest warunkiem uznania anteny za AESA – w praktyce stosowane są również architektury analogowe i hybrydowe.

Moduły i rozmieszczenie

Elementy anteny są zwykle rozmieszczone w płaskiej, dwuwymiarowej siatce. Odstęp zbliżony do połowy długości fali ułatwia elektroniczne skanowanie bez powstawania dodatkowych silnych maksimów promieniowania, zwanych listkami siatkowymi. Liczba elementów zależy od długości fali, wymaganej szerokości wiązki i rozmiaru apertury. W publicznie opisanych konstrukcjach radar PAVE PAWS(inne języki) miał 1792 aktywne moduły T/R o mocy szczytowej 340 W każdy, natomiast antena radaru systemu THAAD składała się z 25 344 elementów. Liczby modułów sprzętowych, kanałów T/R i elementów promieniujących nie muszą być jednak identyczne, dlatego danych tych nie należy bezpośrednio porównywać między radarami.

Tryby pracy

AESA określa sposób budowy i elektronicznego sterowania anteną, natomiast zakres dostępnych trybów zależy od konstrukcji całego radaru, generowanych przebiegów i zastosowanych metod przetwarzania sygnału. Radary wykorzystujące AESA mogą realizować m.in. obserwację przestrzeni powietrznej i powierzchni, mapowanie terenu oraz obrazowanie za pomocą radaru z syntetyczną aperturą (SAR). Przykładowo radar AN/APG-81 samolotu F-35 Lightning II obsługuje tryby powietrze–powietrze i powietrze–ziemia, obserwację powierzchni morskiej oraz wysokorozdzielcze obrazowanie SAR.

Szybkie elektroniczne sterowanie wiązką umożliwia również przeplatanie różnych zadań wykonywanych przez radar. W zależności od konstrukcji może to obejmować równoległe lub szybko przeplatane funkcje obserwacyjne; producent radarów rodziny Seaspray podaje jako przykład równoczesne prowadzenie obserwacji powierzchni i monitorowanie warunków pogodowych na trasie lotu. Funkcje takie jak SAR, mapowanie terenu lub obserwacja meteorologiczna nie wynikają jednak z samego zastosowania AESA i mogą występować również w radarach wykorzystujących inne rodzaje anten.

Zalety

AESA rozszerza możliwości PESA. Pozwala m.in. szybko sterować wiązką, tworzyć kilka wiązek, przeznaczać grupy modułów T/R do różnych zadań oraz zmieniać parametry emisji. Wielość wiązek i częstotliwości pracy utrudnia działanie tradycyjnych odbiorników ostrzegawczych opartych na korelacji z biblioteką znanych emisji.

Niskie prawdopodobieństwo wykrycia emisji

Radar wysyła sygnał i odbiera jego echo. Zarówno droga sygnału do celu, jak i droga odbitego echa do odbiornika podlegają prawu odwrotności kwadratu odległości. W uproszczonym równaniu radaru moc odebranego echa maleje więc z czwartą potęgą odległości, dlatego radary dalekiego zasięgu wymagają dużej mocy i znacznego zysku antenowego.

Bezpośrednią emisję radaru może wykryć odbiornik ostrzegawczy(inne języki) (RWR). W przeciwieństwie do radaru odbiornik na celu nie musi rejestrować słabego echa, lecz odbiera falę biegnącą bezpośrednio od nadajnika, której natężenie maleje w przybliżeniu z kwadratem odległości. Przy pominięciu różnic pomiędzy antenami daje to odbiornikowi pasywnemu przewagę zasięgu nad radarem wykrywającym echo. Kierunek źródła można oszacować za pomocą anten kierunkowych albo szyku pasywnego wykorzystującego porównanie fazy lub amplitudy. Odbiorniki RWR porównują częstotliwość i częstotliwość powtarzania impulsów(inne języki) z biblioteką znanych radarów, a następnie przedstawiają operatorowi kierunek i przypuszczalny rodzaj zagrożenia.

Niskie prawdopodobieństwo wykrycia emisji nie jest automatyczną cechą każdej anteny AESA. Zależy od całego radaru i sposobu jego użycia, m.in. od mocy promieniowanej, rodzaju i szerokości pasma sygnału, czasu obserwacji jednego kierunku, szerokości wiązki i poziomu listków bocznych. AESA ułatwia szybkie sterowanie tymi parametrami, ale sama budowa anteny nie gwarantuje niewykrywalności.

Radar może zmieniać częstotliwość kolejnych impulsów według złożonej sekwencji, stosować szerokopasmowe sygnały o charakterze zbliżonym do szumu, skracać czas przebywania wiązki w jednym kierunku i ograniczać listki boczne. Wydłużenie impulsu przy odpowiednim obniżeniu mocy szczytowej może zachować zbliżoną energię impulsu, a kompresja impulsu pozwala uzyskać rozdzielczość właściwą dla sygnału o dużym paśmie. Rozwiązania te mogą utrudnić odbiornikowi ostrzegawczemu wykrycie i sklasyfikowanie emisji. AESA może więc wspierać pracę z niskim prawdopodobieństwem wykrycia emisji (LPI), lecz nadal wypromieniowuje energię, którą odpowiednio czuły odbiornik może przechwycić.

Odporność na zakłócenia

 Osobny artykuł: Zakłócenie radiolokacyjne.

Tradycyjny zakłócacz rozpoznaje częstotliwość pracy radaru i emituje na niej sygnał utrudniający odbiornikowi odróżnienie echa od zakłócenia. Metoda jest skuteczniejsza wobec radarów o niewielkiej liczbie częstotliwości roboczych. Współczesny radar może zmieniać częstotliwość każdego impulsu. Zakłócanie szerokopasmowym szumem obejmuje wiele możliwych częstotliwości, lecz rozkłada moc zakłócacza pomiędzy całe pasmo. Radar może także emitować impuls z modulacją częstotliwości (chirp), co utrudnia skuteczne zagłuszanie.

Antena AESA może pracować w trybie odbiorczym i wykorzystywać emisję zakłócacza do wyznaczenia kierunku jego źródła. Interferometria fazowa porównuje fazę sygnału odebranego przez różne elementy szyku i wyznacza przede wszystkim kąt nadejścia fali, a nie samą odległość ani pełny wektor ruchu emitera. Do określenia położenia potrzebny jest dodatkowy, niezależny pomiar, np. drugi namiar z przestrzennie oddalonego odbiornika, zmiana położenia odbiornika w czasie albo pomiary różnicy czasu lub częstotliwości nadejścia sygnału. Dopiero połączenie kilku linii pozycyjnych lub seria pomiarów z uwzględnieniem ruchu umożliwia geolokalizację emitera.

Jeżeli kierunek źródła zakłóceń jest znany lub może zostać oszacowany, odbiorczy układ formowania wiązki może dobierać wagi sygnałów z poszczególnych kanałów tak, aby w charakterystyce kierunkowej anteny utworzyć minimum (ang. null) w kierunku zakłócacza, ograniczając jego udział w sygnale wyjściowym przy zachowaniu odbioru z kierunku obserwacji. Jest to odmiana adaptacyjnego formowania wiązki stosowanego w szykach fazowanych; jego skuteczność może pogarszać się m.in. wskutek błędów określenia kierunku sygnału oraz niedokładności geometrii szyku.

Pozostałe zalety

Poszczególne elementy AESA mogą być wykorzystywane nie tylko do radiolokacji. Część torów odbiorczych można przeznaczyć do rozpoznawania emisji radarowych, łączności lub utworzenia kierunkowego łącza transmisji danych o dużej przepustowości. W 2007 roku podczas prób prowadzonych przez Northrop Grumman, Lockheed Martin i L-3 Communications system AESA samolotu F-22 wykorzystano do transmisji danych z prędkością 548 Mbit/s i odbioru z prędkością gigabitową. Kierunkowość anteny zwiększa możliwą przepustowość i utrudnia odbiór poza wiązką, ale ogranicza obszar, w którym mogą znajdować się współpracujące stacje.

Rozproszona budowa zwiększa odporność na uszkodzenia. Awaria jednego modułu zwykle jedynie nieznacznie obniża parametry całej anteny. Moduły pracują z mniejszymi mocami niż centralny nadajnik klasycznego radaru, dzięki czemu nie jest potrzebne jedno źródło wysokiego napięcia o pełnej mocy nadajnika.

Stopniowe pogarszanie parametrów szyku wraz z występowaniem kolejnych awarii modułów określa się jako graceful degradation. Wpływ niesprawnych modułów zależy nie tylko od ich liczby, lecz również od rozmieszczenia w szyku i sposobu wykorzystania radaru. W radarach obserwacji powietrznej awarie modułów mogą m.in. zmieniać poziom listków bocznych, a w konsekwencji wpływać na stosunek sygnału do zakłóceń i szumu; dlatego nie można określić jednej, uniwersalnej liczby uszkodzonych modułów, przy której radar zachowuje określone parametry.

Modułowa budowa umożliwia również stosowanie diagnostyki poszczególnych torów nadawczo-odbiorczych. W systemach aktywnych szyków stosuje się rozwiązania pozwalające wykryć i zlokalizować niesprawne moduły T/R, co pozwala ocenić stan anteny i wskazać elementy wymagające obsługi technicznej.

Zastąpienie anteny skanowanej mechanicznie nieruchomą anteną AESA, jak w F/A-18E/F, może zmniejszyć skuteczną powierzchnię odbicia samolotu. W niektórych konstrukcjach, m.in. Eurofighter Typhoon i Gripen E, antenę AESA umieszczono jednak na ruchomej podstawie, łącząc skanowanie elektroniczne z mechanicznym i zwiększając całkowity kąt obserwacji.

Ograniczenia

Przykładowa zmiana charakterystyki promieniowania 30-elementowego szyku fazowanego podczas elektronicznego skanowania. Przy dużym odchyleniu wiązki pojawiają się dodatkowe silne maksima promieniowania.

W płaskim szyku o odstępie między elementami równym połowie długości fali praktyczny kąt odchylenia wiązki wynosi około ±45°. Zmniejszenie odstępu pozwala zwiększyć pole widzenia płaskiej anteny fazowanej do około 120° (±60°). Wraz z odchylaniem wiązki od osi anteny maleje jej zysk, a wiązka się poszerza; pogarsza się także stosunek wiązki głównej do listków bocznych. Ograniczenie pola widzenia można zmniejszyć przez mechaniczne obracanie anteny lub zastosowanie kilku nieruchomych ścian skierowanych w różne strony.

Przykładem rozwiązania wykorzystującego kilka nieruchomych szyków jest okrętowy radar AN/SPY-6(V)1, w którym zastosowano cztery szyki antenowe; w wersji przeznaczonej dla niszczycieli typu DDG-51 Flight III każdy z nich zawiera 37 modułowych zespołów radarowych (ang. Radar Modular Assembly, RMA).

Zbyt duże odstępy między elementami mogą powodować powstawanie listków siatkowych, czyli dodatkowych silnych wiązek w niepożądanych kierunkach. W szykach sterowanych wyłącznie przesuwnikami fazowymi zmiana częstotliwości powoduje także odchylenie kierunku wiązki (ang. beam squint), ponieważ stałe przesunięcie fazy nie jest równoważne stałemu opóźnieniu czasowemu dla całego pasma. Zjawisko to można ograniczyć przez zastosowanie układów rzeczywistego opóźnienia czasowego.

Wiele kanałów wymaga dokładnej kalibracji fazy i amplitudy. Różnice parametrów elementów, ich wzajemne sprzężenie oraz zmiany temperatury mogą obniżać zysk i podnosić listki boczne. Podział apertury między kilka zadań oznacza ponadto podział dostępnej mocy i powierzchni anteny. Jednym z problemów konstrukcyjnych jest odprowadzanie ciepła z dużej liczby blisko rozmieszczonych modułów T/R. Temperatura modułów wpływa na parametry pracy anteny, dlatego układ chłodzenia projektuje się z uwzględnieniem liczby i rozmieszczenia modułów oraz przewidywanego obciążenia cieplnego. W konstrukcjach wykorzystujących chłodzenie cieczą moduły mogą być sprzężone cieplnie z kanałami chłodzącymi, a skuteczność układu zależy m.in. od natężenia przepływu chłodziwa, charakteru przepływu oraz rozmieszczenia kanałów względem źródeł ciepła.

Aktywne szyki są kosztowne, wymagają rozbudowanego zasilania i chłodzenia, a możliwy czas ciągłego nadawania zależy od średniej mocy, sprawności, zasilania i odprowadzania ciepła, nie zaś od samego określenia „AESA”.

Przykładowe systemy

Antena radaru AESA AN/APG-77 samolotu F-22 Raptor
Antena radaru RBE2-AA samolotu Rafale; widoczny za nią układ optoelektroniczny OSF nie jest częścią radaru
Samolot HAL Tejas wyposażony w radar Uttam AESA
Radar AESA ESR-500A przedsiębiorstwa LIG Nex1

Systemy lotnicze

Systemy naziemne i okrętowe

Pierwszym radarem AESA użytym na operacyjnym okręcie był japoński OPS-24 produkcji Mitsubishi Electric. Zastosowano go na Hamagiri (DD-155), pierwszym okręcie późnej serii niszczycieli typu Asagiri, zwodowanym w 1988 roku.

Radar EL/M-2248 MF-STAR na niszczycielu typu Kolkata
Radar rozpoznania artyleryjskiego AN/TPQ-53
Radar dalekiego zasięgu 3DELRR
Radar Leonardo KRONOS w systemie obrony powietrznej z pociskami CAMM-ER
Obracająca się antena radaru SAMPSON na niszczycielu typu 45

Polskie systemy

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Ronald Mathis, Active Electronically Steered Array (AESA) Antenna Testing, „DSIAC Journal”, 6 (1), 2019, s. 4–8 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Carlo Kopp, Evolution of AESA Radar Technology, „Microwave Journal”, 14 sierpnia 2012 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Radar Transmitter/Receiver [online], MIT Lincoln Laboratory, 2002 (Introduction to Radar Systems), s. 26–31 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  4. ↑ Krzysztof Lis, Rozpoznanie radiolokacyjne w zdegradowanym środowisku elektromagnetycznym, „Przegląd Sił Zbrojnych” (5), 2020, s. 13, ISSN 2353-1975 [dostęp 2026-09-24].
  5. ↑ Piotr Wroniewicz, Adam Kawalec, Symulacyjna analiza radiolokacyjnej anteny aktywnej z elektronicznie sterowaną wiązką, „Elektronika: konstrukcje, technologie, zastosowania”, 61 (8), 2020, s. 20–24 [dostęp 2026-09-24].
  6. 1 2 Radar Transmitter/Receiver [online], MIT Lincoln Laboratory, 2002 (Introduction to Radar Systems), s. 21–23, 29–31 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  7. 1 2 PIT-RADWAR S.A. zaprasza na MSPO 2024 [online], PIT-RADWAR, 27 sierpnia 2024 [dostęp 2026-08-25].
  8. 1 2 3 4 Tomohiko Tada, 4. Radar/ECM/ESM (Shipboard weapons of JMSDF 1952–2010), „Ships of the World” (721), Kaijin-sha, marzec 2010, s. 100–105 (jap.).
  9. 1 2 Japan Upgrading 60 F-2s With AAM-4, J/APG-2 [online], Aviation Week [dostęp 2015-06-17] (ang.).
  10. ↑ Bell Labs, ABM Research and Development at Bell Laboratories. Project History, październik 1975, I-35 [dostęp 2014-12-13] (ang.).
  11. 1 2 Bell Labs, ABM Research and Development at Bell Laboratories. Project History, październik 1975, s. 2-3 [dostęp 2014-12-13] (ang.).
  12. ↑ Bell Labs, ABM Research and Development at Bell Laboratories. Project History, październik 1975, s. 2-22 [dostęp 2014-12-13] (ang.).
  13. ↑ Flat Twin / RSN-225 radar of complex 5K17 [online], GlobalSecurity.org [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  14. 1 2 Brandon J. Weichert, AESA Radar: How It Works and Why It Matters [online], The Defense Post, 13 lipca 2026 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  15. ↑ Airborne AESA Fighter Radars [online], Armada International, 10 maja 2022 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  16. ↑ Northrop Grumman Successfully Completes F-22 Radar Flight-Test Certification [online], Northrop Grumman [dostęp 2015-06-17] [zarchiwizowane z adresu 2012-02-08] (ang.).
  17. ↑ Raytheon Corporate Communications, Raytheon AESA [online], Raytheon [dostęp 2015-06-17] [zarchiwizowane z adresu 2008-07-07] (ang.).
  18. ↑ A DARPA Perspective on the Future of Electronics [online] [dostęp 2026-08-25] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-26] (ang.).
  19. ↑ Courtney Albon, Concerned about Industrial Base: Senate Appropriators Call For Broader F-16 AESA Radar Upgrade, „Inside the Air Force”, 26 (23), Inside Washington Publishers, 2015, s. 3, JSTOR: 24803921 [dostęp 2022-03-13] (ang.).
  20. ↑ Alan J. Fenn, Donald H. Temme, William P. Delaney, William E. Courtney, The Development of Phased-Array Radar Technology, „Lincoln Laboratory Journal”, 12 (2), 2000, s. 321–340 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  21. ↑ Qorvo Introduces Ultra-Compact, GaN X-Band FEMs for Radar Applications [online], Qorvo, 12 czerwca 2018 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  22. 1 2 3 How Qorvo is Optimizing the X-Band Phased Array Radar System [online], Qorvo, 7 kwietnia 2026 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  23. ↑ Zheng Xu, Chengxiang Hao, Kuiwen Xu, Shichang Chen, A Compact Ku-Band Active Electronically Steerable Antenna with Low-Cost 3D T/R Module, „Wireless Communications and Mobile Computing”, 2019, 2019, s. 5287679, DOI: 10.1155/2019/5287679.
  24. ↑ X-Band Radar: Driving Defense Applications with Beamforming, GaN and GaAs Technology [online], Qorvo, 20 lutego 2025 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  25. 1 2 Peter Delos, Bob Broughton, Jon Kraft, Phased Array Antenna Patterns—Part 1: Linear Array Beam Characteristics and Array Factor, „Analog Dialogue”, Analog Devices [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  26. 1 2 Archishman Guha, George Mois, Phase Sync in Digital Phased Arrays Through Direct RF Sampling—Part 1: The Basics [online], Analog Devices, 12 lutego 2026 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  27. 1 2 Arik D. Brown, Active Electronically Scanned Arrays: Fundamentals and Applications, Wiley-IEEE Press, 2021, s. 183–207, DOI: 10.1002/9781119749097, ISBN 978-1-119-74905-9.
  28. 1 2 Siddhartha Das, Quad-Apollo MxFE: A 16 Receive/16 Transmit X-Band Direct Sampling Digital Beamforming Subsystem Reference Design [online], Analog Devices, 18 stycznia 2026 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  29. 1 2 Peter Delos, Bob Broughton, Jon Kraft, Phased Array Antenna Patterns—Part 2: Grating Lobes and Beam Squint, „Analog Dialogue”, Analog Devices [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  30. ↑ Radar Transmitter/Receiver [online], MIT Lincoln Laboratory, 2002 (Introduction to Radar Systems), s. 16, 28 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  31. ↑ AN/APG-81 Active Electronically Scanned Array (AESA) [online], Northrop Grumman [dostęp 2026-08-26].
  32. ↑ Leonardo AESA surveillance radar technology will be on-board new Saab GlobalEye [online], Leonardo, 26 lutego 2018 [dostęp 2026-08-26].
  33. 1 2 David Jenn, Microwave Devices & Radar. Lecture Notes. Volume III, Naval Postgraduate School, s. 62–64 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  34. ↑ James P. Connolly, Technique for Geolocation of EMI Emitters by O3b Satellites [online], Naval Postgraduate School, czerwiec 2016, s. 14–19 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  35. ↑ Chengjun Lu, Weixing Sheng, Yubing Han, Xiaofeng Ma, Robust adaptive phase-only beamforming algorithm for interference suppression, „International Journal of Adaptive Control and Signal Processing”, 29 (9), 2015, s. 1152–1164, DOI: 10.1002/acs.2527.
  36. ↑ Lewis Page, F-22 superjets could act as flying Wi-Fi hotspots [online], The Register, 19 czerwca 2007 [dostęp 2009-11-07] (ang.).
  37. ↑ R. Rajesh, Reena Sharma, Suma Varughese, Graceful Degradation: An Airborne Surveillance Radar Perspective, „Defence Science Journal”, 69 (4), 2019, s. 389–395, DOI: 10.14429/dsj.69.12135.
  38. ↑ Hongwoo Park i inni, Transmit–Receive Module Diagnostic of Active Phased Array Antenna Using Side-Lobe Blanking Channel, „Sensors”, 25 (21), 2025, s. 6527, DOI: 10.3390/s25216527.
  39. ↑ Eurofighter Radar Captor-E [online], Airbus [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  40. ↑ Radar Love [online], BAE Systems [dostęp 2024-07-31] (ang.).
  41. ↑ David Adamy, Introduction to Electronic Warfare Modeling, Artech House, 2001, s. 196, ISBN 978-1-59693-311-8 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  42. ↑ Air and Missile Defense Radar (AMDR) [online], United States Navy, 20 września 2021 [dostęp 2026-08-26].
  43. ↑ Jun Su Park, Dong-Jun Shin, Sung-Hwan Yim, Sang-Hyun Kim, Evaluate the Cooling Performance of Transmit/Receive Module Cooling System in Active Electronically Scanned Array Radar, „Electronics”, 10 (9), 2021, s. 1044, DOI: 10.3390/electronics10091044.
  44. ↑ Aselsan Delivers MURAD Radar for Akıncı UCAV and F-16 [online], TurDef, 2 marca 2024 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  45. ↑ ASELSAN Unveils Expanded Radar and Strike Capabilities at SAHA 2026 [online], Aselsan, 7 maja 2026 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  46. ↑ E-Scan Takes Eurofighter Typhoon to New Horizons [online], Eurofighter Jagdflugzeug [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  47. ↑ India signs for additional Tejas Mk 1A light combat aircraft [online], Janes, 25 września 2025 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  48. ↑ DRDO displays Virupaksha AESA radar for Su-30MKI upgrade, „DRDO News”, Defence Research and Development Organisation, luty 2025, s. 33 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  49. ↑ Rakend P, Aero India 2025: Data Patterns showcases fire-control radar [online], Janes, 12 lutego 2025 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  50. ↑ ELM-2083A Aerostat [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  51. ↑ ELM-2052 [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  52. ↑ Special Mission Aircraft [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  53. ↑ Saab 2000 Erieye AEW&C [online], Saab [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  54. ↑ PS-05/A fighter radar [online], Saab [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  55. ↑ Hanwha Systems manufactures first AESA radar for KF-21 aircraft [online], Janes, 6 sierpnia 2025 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  56. ↑ LIG Nex1, KAI Unveil AESA Radar For FA-50 [online], Aviation Week, 10 maja 2023 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  57. 1 2 3 4 5 6 7 8 Active Electronically Scanned Array (AESA) [online], Northrop Grumman [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  58. ↑ Stephen Losey, Military Prepares to Accept F-35s Without Radars [online], Air & Space Forces Magazine, 20 marca 2026 [dostęp 2026-08-26] (ang.).
  59. ↑ Airborne ISR [online], Northrop Grumman [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  60. 1 2 PLA-AF Airborne Early Warning & Control Programs [online], Air Power Australia [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  61. ↑ Chinese Military Aviation – China Air Force [online] [dostęp 2011-12-10] [zarchiwizowane z adresu 2011-12-05] (ang.).
  62. ↑ China's New J-16D Aircraft Might Have a Terrifying New Military Capability [online], The National Interest, 30 listopada 2017 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  63. 1 2 A history of airborne radars [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  64. ↑ APG-79 AESA radar [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  65. ↑ APG-82(V)1 AESA radar [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  66. ↑ Advanced Airborne Sensor system achieves initial operational capability [online], Naval Air Systems Command [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  67. ↑ PhantomStrike [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  68. ↑ GlobalEye [online], Saab [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  69. ↑ PICOSAR [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  70. ↑ Raven ES-05 [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  71. ↑ The Gripen Solution – AESA radar [online] [dostęp 2013-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-19] (ang.).
  72. ↑ Seaspray 5000E [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  73. ↑ Seaspray 7000E [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  74. ↑ Seaspray 7500E [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  75. ↑ Vixen 500E [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  76. ↑ Vixen 1000E [online], Leonardo [dostęp 2016-07-27] (ang.).
  77. ↑ RBE2 AESA [online], Thales [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  78. ↑ A short stay for Japan's P-1 [online], European Defence Review [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  79. ↑ Expanding coverage from sea to sky, „Jane's Navy International”, sierpień 2010 (ang.).
  80. ↑ US Navy’s need for new X-band radar underscored by service’s Red Sea operations [online], Thales, 29 marca 2024 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  81. ↑ CENK 300-N [online], Aselsan [dostęp 2026-08-25] (tur.).
  82. ↑ ALP 100-G [online], Aselsan [dostęp 2026-08-25] (tur.).
  83. ↑ ALP 300-G [online], Aselsan [dostęp 2026-08-25] (tur.).
  84. ↑ SAMPSON multi-function radar [online], BAE Systems, 13 lutego 2025 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  85. ↑ ARTISAN medium range radar (Type 997) [online], BAE Systems, 13 lutego 2025 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  86. 1 2 BEL – Products [online], Bharat Electronics [dostęp 2016-11-01] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-03] (ang.).
  87. ↑ Cassidian unveils new ground surveillance radar [online], Shephard Media, 28 października 2011 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  88. ↑ COBRA [online], Hensoldt [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  89. ↑ Wendell Minnick, China's Anti-Stealth Radar Comes to Fruition, Gannett, 22 listopada 2014 [dostęp 2014-11-25] (ang.).
  90. ↑ HQ-9 and HQ-12 SAM system battery radars [online], Air Power Australia [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  91. ↑ John C. Wise, PLA Air Defence Radars [online], Air Power Australia, 13 stycznia 2009, s. 1 [dostęp 2015-06-17] (ang.).
  92. ↑ Low Level Transportable Radar (LLTR) – Ashwini [online], Defence Research and Development Organisation [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  93. ↑ DRDO Radar List [online], Defence Research and Development Organisation [dostęp 2016-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2014-07-23] (ang.).
  94. ↑ Air Defence Tactical Control Radar (ADTCR) [online], Defence Research and Development Organisation [dostęp 2021-10-07] [zarchiwizowane z adresu 2020-07-08] (ang.).
  95. ↑ Air Defence Fire Control Radar [online], Defence Research and Development Organisation [dostęp 2021-10-07] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-15] (ang.).
  96. ↑ ELM-2080C Green Pine [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  97. ↑ ELM-2106 ATAR [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  98. ↑ ELM-2180 WatchGuard [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  99. ↑ ELM-2248 MF-STAR [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  100. ↑ ELM-2258 ALPHA [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  101. ↑ ELM-2084 MMR [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  102. ↑ ELM-2133 WindGuard [online], Israel Aerospace Industries [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  103. ↑ TRML-4D – Multi-Functional Air Surveillance and Target Acquisition Radar System [online], Hensoldt [dostęp 2022-05-17] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-06] (ang.).
  104. ↑ Hensoldt presenting TRML-4D multi-function air surveillance and target acquisition radar [online], Army Recognition [dostęp 2022-05-17] [zarchiwizowane z adresu 2022-05-26] (ang.).
  105. ↑ Hensoldt presents new ground-based air defence radar [online], Armada International, 19 czerwca 2018 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  106. ↑ TRS-4D Rotating Antenna [online], Hensoldt [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  107. ↑ Defexpo 2016: Larsen & Toubro highlights new Air Defence Fire Control Radar system [online], Army Recognition, 28 marca 2016 [dostęp 2021-10-07] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-01] (ang.).
  108. ↑ AN/TPQ-53 Multi-Mission Radar [online], Lockheed Martin [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  109. ↑ U.S. Government Designates Lockheed Martin's Latest Generation Solid State Radar: AN/SPY-7(V)1 [online], Lockheed Martin, 14 listopada 2019 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  110. ↑ Sentinel A4 [online], Lockheed Martin [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  111. ↑ Lockheed Martin's First TPY-4 Radar Completes Production [online], Lockheed Martin, 4 maja 2022 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  112. ↑ 中科院研製「海鷹眼」主動相列雷達 海軍正進行效能審核 [online], Up Media [dostęp 2023-05-02] (chiń.).
  113. ↑ AN/TPS-80 Ground/Air Task Oriented Radar (G/ATOR) [online], Northrop Grumman [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  114. ↑ RADA Tactical Land Radars [online], RADA Electronic Industries [dostęp 2026-08-25] [zarchiwizowane z adresu 2020-05-13] (ang.).
  115. ↑ NRL Demonstrating Advanced Distributed Radar Concepts With FlexDAR [online], U.S. Naval Research Laboratory, 29 lipca 2021 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  116. ↑ AN/TPY-2 missile defense radar [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  117. ↑ SPY-6 radars [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  118. ↑ Howard O. Lorenzen (T-AGM-25) [online], Naval History and Heritage Command, 11 stycznia 2016 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  119. ↑ 12th Space Warning Squadron [online], Buckley Space Force Base [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  120. ↑ Ku-band Radio Frequency Sensor [online], RTX [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  121. ↑ Saab launches five new radars for total air domain awareness [online], Saab, 12 maja 2014 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  122. ↑ KRONOS Land [online], Leonardo [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  123. ↑ KRONOS Naval [online], Leonardo [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  124. ↑ RAT 31 DL [online], Leonardo [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  125. ↑ RAT 31 DL/M [online], Leonardo [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  126. ↑ Ground Master 200 Multi Mission [online], Thales [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  127. ↑ SMART-L Multi Mission [online], Thales [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  128. ↑ Sea Fire [online], Thales [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  129. ↑ Ground Master 200 [online], Thales [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  130. ↑ French Air Force orders third Ground Master 400 radar from TRS [online], Airforce Technology, 3 marca 2013 [dostęp 2026-08-25] (ang.).
  131. ↑ PIT-RADWAR S.A. podpisała z Inspektoratem Uzbrojenia wartą ponad 600 milionów złotych umowę na dostawę Zdolnych do Przerzutu Stacji Radiolokacyjnych BYSTRA [online], PIT-RADWAR, 3 września 2019 [dostęp 2026-08-25].
  132. ↑ P-18PL zasila Siły Zbrojne RP [online], PIT-RADWAR, 20 grudnia 2023 [dostęp 2026-08-25].
  133. ↑ Mobilny trójwspółrzędny radar dalekiego zasięgu WARTA [online], PIT-RADWAR [dostęp 2026-08-25].

Linki zewnętrzne