Active Denial System (ADS) – eksperymentalna broń energetyczna zaliczana do broni nieśmiercionośnej, rozwijana w ramach amerykańskiego programu non-lethal weapons; prace rozwojowe i testy stały się publicznie szerzej znane na początku XXI wieku. Z założenia ADS ma wywoływać uczucie parzenia i zmusić przeciwnika do wycofania się, przy możliwie ograniczonym ryzyku trwałych obrażeń.
Działanie broni polega na emisji wiązki fal milimetrowych (w praktyce ok. 94–95GHz, co odpowiada długości fali ok. 3,2mm). Zasięg broni opisywano jako rząd setek metrów (m.in. ok. 500m; w doniesieniach wskazywano też możliwość oddziaływania z większej odległości, zależnie od warunków). Fale te przenikają przez część typowych materiałów (np. odzież) i ogrzewają bardzo płytką warstwę skóry (rzędu 0,35–0,4mm, porównywaną do ok. 1/64 cala), co wywołuje gwałtowne odczucie gorąca i parzenia ustępujące po zakończeniu ekspozycji lub wyjściu z wiązki.
Na początku 2007 roku pojawiły się informacje o potencjalnym wykorzystaniu ADS w działaniach wojskowych (m.in. w kontekście Iraku), a system był wówczas publicznie prezentowany przez Departament Obrony USA. W 2010 roku informowano o wysłaniu systemu do Afganistanu, jednak został on wycofany bez użycia bojowego.
Film z prezentacji działania systemu
Historia i rozwój
Technologia ADS była rozwijana jako element amerykańskich programów broni nieśmiercionośnej; w opracowaniach wskazywano m.in. na wiodącą rolę ośrodka badawczego USAF w Kirtland Air Force Base oraz na prace realizowane w ramach ocen wojskowych i prezentacji (Advanced Concept Technology Demonstration). Wersje demonstracyjne opisywano jako System 0 (kontenerowy demonstrator), System 1 (zintegrowany z pojazdem HMMWV) oraz System 2 (wariant kontenerowy z odrębną jednostką zasilania i stanowiskiem operatora). Koncepcja miała też wariant o nazwie handlowej Silent Guardian, przedstawiany przez firmę Raytheon jako wersja do zastosowań ochronnych i porządkowych.
W materiałach programu DoD non-lethal weapons podawano, że w latach 2002–2007 zbudowano dwie konfiguracje prototypowe (System 1 i System 2), które przeszły serię ocen użyteczności w warunkach lądowych i morskich, a w latach 2014–2015 System 1 został przebudowany na bardziej mobilną wersję przewożoną na ciężarówce USMC MTVR. W tym samym źródle opisywano także prace nad kolejnymi, bardziej kompaktowymi konfiguracjami (m.in. krótszego zasięgu wariantem stało-stanowym budowanym we współpracy z US Army w latach 2010–2015 oraz dalszym rozwojem w kierunku układów GaN poprawiających parametry SWAP-C2).
Zasada działania i parametry
ADS wykorzystuje falę milimetrową o częstotliwości ok. 94–95GHz. Zastosowanie tej częstotliwości wiąże się z bardzo małą głębokością wnikania energii w tkanki, co ma ograniczać efekt do powierzchniowych warstw skóry. W raportach wskazywano na wiązkę o szerokości rzędu kilku metrów oraz na oddziaływanie z dystansu ok. 500m i większego.
Badania nad bezpieczeństwem i incydenty
Według danych prezentowanych przez instytucje związane z programem, technologia była wielokrotnie testowana na ochotnikach (łącznie tysiące–dziesiątki tysięcy ekspozycji), a większość reakcji miała charakter krótkotrwały i ustępowała po wyjściu z wiązki. W materiale JIFCO wskazywano m.in. na ponad 15tys. ekspozycji ochotników w warunkach testowych i podczas ocen użyteczności oraz na to, że ryzyko urazu w ramach tych badań oceniano jako bardzo niskie (poniżej jednej dziesiątej procenta).
Jednocześnie opisywano przypadki poparzeń (w tym poparzenia II stopnia w co najmniej jednym szeroko relacjonowanym incydencie testowym) oraz podkreślano, że czas ekspozycji i zgodność z procedurami są kluczowe dla ograniczenia ryzyka. W niezależnym podsumowaniu Human Effects Advisory Panel wskazywano na incydent poparzeń (w bazie Moody Air Force Base), wiązany z nieprawidłowym ustawieniem parametrów systemu.
Pomimo że z założenia broń nie powinna ranić fizycznie osób poddanych jej działaniu, w trakcie badań i prezentacji opisywano środki ostrożności (m.in. zdejmowanie okularów i soczewek kontaktowych oraz unikanie elementów metalowych na odzieży), a także incydenty poparzeń przy nieprawidłowych parametrach lub w sytuacjach sprzyjających miejscowemu przegrzaniu. W ocenie Human Effects Advisory Panel podkreślano znaczenie ograniczania czasu ekspozycji oraz wskazywano m.in., że noszenie soczewek kontaktowych nie powinno zwiększać ryzyka urazu, a przebyta operacja typu LASIK nie zmienia ryzyka uszkodzeń przy zachowaniu procedur. W raporcie uznano też za bardzo mało prawdopodobny związek między ekspozycją w typowych warunkach testowych a ryzykiem nowotworów.
Ograniczenia i czynniki środowiskowe
W analizach dotyczących ADS zwracano uwagę na rolę kontroli parametrów emisji (mocy i czasu) oraz rozwiązań inżynieryjnych ograniczających ryzyko przegrzania skóry. W raporcie J. Altmanna wskazywano, że przy najwyższych nastawach mocy modelowe obliczenia prowadziły do wniosku o możliwości wystąpienia ciężkich oparzeń w czasie krótszym niż kilka sekund, a istotnym zagadnieniem bezpieczeństwa jest ryzyko wielokrotnego „ponownego wyzwolenia” (re-triggering) wiązki na tę samą osobę bez zapewnienia czasu na schłodzenie tkanek.
W niezależnym podsumowaniu Human Effects Advisory Panel omawiano m.in. wpływ zjawisk odbić i wielodrożności (multipath) fal milimetrowych oraz wpływ czynników środowiskowych na oddziaływanie energii w warstwie powierzchniowej skóry i na bezpieczeństwo działania systemu. W raporcie Altmanna zwracano zarazem uwagę na praktyczne ograniczenia dużych demonstratorów (m.in. konieczność ekspozycji systemu i jego podatność na ostrzał bronią lekką), co w ocenie autora mogło ograniczać prawdopodobieństwo użycia w klasycznych działaniach bojowych i przesuwać rozważane scenariusze w stronę zastosowań związanych z bezpieczeństwem wewnętrznym i kontrolą tłumu.
Polskie badania i prace rozwojowe
W Polsce tematykę nieśmiercionośnej broni energetycznej (w tym oddziaływania mikrofalami) podejmowano m.in. w programach badawczo-rozwojowych finansowanych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. W dokumentach dotyczących programu strategicznego NCBR „Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej” wskazano projekt „Mikrofalowa Broń Obezwładniająca (MBO)” realizowany przez konsorcjum z udziałem PIT-RADWAR (lider), Politechniki Wrocławskiej, Politechniki Warszawskiej oraz Wojskowej Akademii Technicznej. W zestawieniu projektów współfinansowanych przez NCBR publikowanym przez PIT-RADWAR projekt MBO występuje jako zakończony, z ramami czasowymi 2014–2023 oraz wartością projektu 53,8mlnzł (dofinansowanie 51,7mlnzł). W opisie projektu zamieszczonym przez Politechnikę Wrocławską wskazywano m.in. na koncepcję mobilnej broni obezwładniającej wykorzystującej źródło fal milimetrowych (gyrotron) o częstotliwości ok. 90GHz oraz mocy ciągłej rzędu 50kW.
Kontrowersje i dyskusje
W przestrzeni publicznej podnoszono wątpliwości dotyczące zasadności i dopuszczalności użycia rozwiązań wywodzących się z ADS w zastosowaniach porządkowych. W 2010 roku ACLU opublikowała stanowisko krytykujące planowane użycie urządzenia określanego jako Assault Intervention Device w areszcie hrabstwa Los Angeles, domagając się odstąpienia od tego rozwiązania oraz wskazując na ryzyko nadużyć i szkód zdrowotnych.
Media informowały także o rozważaniu użycia technologii typu ADS w kontekstach kontroli tłumu. Według doniesień prasowych w 2018 roku urzędnicy odpowiedzialni za ochronę granicy USA mieli rozważać użycie „promienia cieplnego” wobec migrantów w okresie przed wyborami w USA. We wrześniu 2020 roku (na podstawie materiałów uzyskanych przez NPR) informowano również, że dowódcy żandarmerii wojskowej rozważali możliwość użycia „heat ray” przeciwko demonstrantom w Waszyngtonie w 2020 roku.
123456StephenLeVine:The Active Denial System.National Defense University, Center for Technology and National Security Policy,2009.[dostęp 2025-12-17].(ang.).
