Adaptogen

Adaptogen, ziele adaptacyjne, substancja adaptogenna (łac. adaptō ‘przystosować się’; gr. γένος genos ‘ród’, ‘pochodzenie’) – substancja pochodzenia naturalnego lub surowiec roślinny o korzystnym dla zdrowia nieswoistym działaniu, pomagające w adaptacji organizmu do szeroko pojętego obciążenia stresem, wspomagające utrzymanie homeostazy organizmu i niewykazujące działania modulującego ani skutków ubocznych.

Pojęcie to, z uwagi na zbyt rozległą definicję, niespecyficzne działanie, brak zastosowania w leczeniu chorób oraz niejasny sposób działania (surowców roślinnych lub substancji pochodzenia roślinnego), nie jest akceptowane we współczesnej terminologii farmakologicznej oraz klinicznej.

Większość proponowanych adaptogenów była od wieków stosowana jako surowiec leczniczy w medycynie tradycyjnej m.in. ajurwedzie, tradycyjnej medycynie chińskiej. Zainteresowanie nauki adaptogenami wywodzi się z badań etnofarmakologicznych Władimira Komorowa (1895) i Aresenyeva (1903–1907) prowadzonych na Dalekim Wschodzie. Odkryto wtedy, że jagody cytryńca chińskiego stosowane przez myśliwych ludu Nanai w postaci toniku ograniczać miały pragnienie i głód, redukować astenię (zmęczenie) i poprawiać widzenie o zmroku. Termin adaptogen zaproponował w roku 1947 radziecki toksykolog N.V. Lazarew.

Rośliny uznawane za źródło adaptogenów

Adaptogeny najczęściej są uzyskiwane z roślin należących do rodzin: astrowatych, araliowatych, gruboszowatych i psiankowatych. Do roślin je zawierających są zaliczane:

brodziuszka wiechowata Andrographis paniculata
traganek błotnisty Astragalus membranaceus
aralia mandżurska Aralia mandschurica
bakopa drobnolistna Bacopa monniera
wąkrotka azjatycka Centella asiatica
eleuterokok kolczasty Eleutherococcus senticosus
lukrecja gładka Glycyrrhiza glabra
Gynostemma pentaphyllum
bazylia poświęcona Ocimum sanctum
wszechlek żeń-szeń Panax ginseng (którego działanie wyjaśniono przez przyspieszanie metabolizmu komórkowego)
szczodrak krokoszowaty Rhaponticum carthamiodes
różeniec górski Rhodiola rosea
cytryniec chiński Schizandra chinensis
witania ospała Withania somnifera

Zastosowanie

Adaptogeny były proponowane:

w profilaktyce chorób cywilizacyjnych
jako suplementy diety sportowców, kosmonautów
jako środki antystresowe

Przypisy

↑ Hee JinH.J. Kim Hee JinH.J., PitnaP. Kim PitnaP., Chan YoungCh.Y. Shin Chan YoungCh.Y., A comprehensive review of the therapeutic and pharmacological effects of ginseng and ginsenosides in central nervous system, „Journal of Ginseng Research”, 37 (1), 2013, s. 8–29, DOI: 10.5142/jgr.2013.37.8, ISSN 1226-8453, PMID: 23717153, PMCID: PMC3659622 [dostęp 2021-04-07] .
1 2 Lian-yingL. Liao Lian-yingL., Yi-fanY. He Yi-fanY., LiL. Li LiL., HongH. Meng HongH., Yin-maoY. Dong Yin-maoY., A preliminary review of studies on adaptogens: comparison of their bioactivity in TCM with that of ginseng-like herbs used worldwide, „Chinese Medicine”, 13, 2018, DOI: 10.1186/s13020-018-0214-9, ISSN 1749-8546, PMID: 30479654, PMCID: PMC6240259 [dostęp 2021-04-07] .
1 2 Sophia E.S.E. Gerontakos Sophia E.S.E., DavidD. Casteleijn DavidD., Alexander N.A.N. Shikov Alexander N.A.N., JonJ. Wardle JonJ., A Critical Review to Identify the Domains Used to Measure the Effect and Outcome of Adaptogenic Herbal Medicines, „The Yale Journal of Biology and Medicine”, 93 (2), 2020, s. 327–346, ISSN 0044-0086, PMID: 32607092, PMCID: PMC7309667 [dostęp 2021-04-07] .
1 2 3 European MedicinesE.M. Agency European MedicinesE.M., Reflection paper on the adaptogenic cocnept [online], Doc.Ref.EMEA/HMPC/102655/2007, 8 maja 2008 .
↑ World Health Organization Regional Office for South-EastW.H.O.R.O.S.E. Asia, Traditional herbal remedies for primary health care, WHO Regional Office for South-East Asia, 2010, ISBN 978-92-9022-382-5 [dostęp 2021-04-07] (ang.).
↑ WHO | WHO traditional medicine strategy: 2014-2023 [online], WHO [dostęp 2021-04-06] .
1 2 3 AlexanderA. Panossian AlexanderA., GeorgG. Wikman GeorgG., Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress—Protective Activity, „Pharmaceuticals”, 3 (1), 2010, s. 188–224, DOI: 10.3390/ph3010188, ISSN 1424-8247, PMID: 27713248, PMCID: PMC3991026 [dostęp 2021-04-07] .
↑ GrażynaG. Obidowska GrażynaG., AlaA. Sadowska AlaA., Rośliny o działaniu adaptogennym, „Biuletyn Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin”, Warszawa: Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, 2004 .
↑ SebastianS. Aguiar SebastianS., ThomasT. Borowski ThomasT., Neuropharmacological Review of the Nootropic Herb Bacopa monnieri, „Rejuvenation Research”, 16 (4), 2013, s. 313–326, DOI: 10.1089/rej.2013.1431, ISSN 1549-1684, PMID: 23772955, PMCID: PMC3746283 [dostęp 2021-04-07] .
↑ Michelle D.M.D. Nemetchek Michelle D.M.D., Andrea A.A.A. Stierle Andrea A.A.A., Donald B.D.B. Stierle Donald B.D.B., Diana I.D.I. Lurie Diana I.D.I., The Ayurvedic plant Bacopa Monnieri inhibits inflammatory pathways in the brain, „Journal of ethnopharmacology”, 197, 2017, s. 92–100, DOI: 10.1016/j.jep.2016.07.073, ISSN 0378-8741, PMID: 27473605, PMCID: PMC5269610 [dostęp 2021-04-07] .
↑ Kashmira J.K.J. Gohil Kashmira J.K.J., Jagruti A.J.A. Patel Jagruti A.J.A., Anuradha K.A.K. Gajjar Anuradha K.A.K., Pharmacological Review on Centella asiatica: A Potential Herbal Cure-all, „Indian Journal of Pharmaceutical Sciences”, 72 (5), 2010, s. 546–556, DOI: 10.4103/0250-474X.78519, ISSN 0250-474X, PMID: 21694984, PMCID: PMC3116297 [dostęp 2021-04-07] .
↑ Marc MauriceM.M. Cohen Marc MauriceM.M., Tulsi - Ocimum sanctum: A herb for all reasons, „Journal of Ayurveda and Integrative Medicine”, 5 (4), 2014, s. 251–259, DOI: 10.4103/0975-9476.146554, ISSN 0975-9476, PMID: 25624701, PMCID: PMC4296439 [dostęp 2021-04-07] .
↑ A.A. Panossian A.A., G.G. Wikman G.G., J.J. Sarris J.J., Rosenroot (Rhodiola rosea): Traditional use, chemical composition, pharmacology and clinical efficacy, „Phytomedicine”, 17 (7), 2010, s. 481–493, DOI: 10.1016/j.phymed.2010.02.002, ISSN 0944-7113 [dostęp 2021-04-07] (ang.).
↑ TaoT. Zheng TaoT., XiaoyanX. Yang XiaoyanX., DanD. Wu DanD., ShashaS. Xing ShashaS., FangF. Bian FangF., Salidroside ameliorates insulin resistance through activation of a mitochondria-associated AMPK/PI3K/Akt/GSK3β pathway, „British Journal of Pharmacology”, 172 (13), 2015, s. 3284–3301, DOI: 10.1111/bph.13120, ISSN 0007-1188, PMID: 25754463, PMCID: PMC4500366 [dostęp 2021-04-07] .
↑ Tian-yaoT. Shi Tian-yaoT., Shu-fangS. Feng Shu-fangS., Jiang-haoJ. Xing Jiang-haoJ., Yu-meiY. Wu Yu-meiY., Xiao-qiangX. Li Xiao-qiangX., Neuroprotective effects of Salidroside and its analogue tyrosol galactoside against focal cerebral ischemia in vivo and H2O2-induced neurotoxicity in vitro, „Neurotoxicity Research”, 21 (4), 2012, s. 358–367, DOI: 10.1007/s12640-011-9290-7, ISSN 1476-3524, PMID: 22095090 [dostęp 2021-04-07] .
↑ Girdhari LalG.L. Gupta Girdhari LalG.L., A.C.A.C. Rana A.C.A.C., Withania somnifera (Ashwagandha): A Review, „Pharmacognosy Reviews”, 1 (1), 2007 [dostęp 2021-04-07] (ang.).
↑ Jessica M.J.M. Gannon Jessica M.J.M., Paige E.P.E. Forrest Paige E.P.E., K.N. RoyK.N.R. Chengappa K.N. RoyK.N.R., Subtle changes in thyroid indices during a placebo-controlled study of an extract of Withania somnifera in persons with bipolar disorder, „Journal of Ayurveda and Integrative Medicine”, 5 (4), 2014, s. 241–245, DOI: 10.4103/0975-9476.146566, ISSN 0975-9476, PMID: 25624699, PMCID: PMC4296437 [dostęp 2021-04-07] .
↑ JonathanJ. Gorelick JonathanJ., RivkaR. Rosenberg RivkaR., AvinoamA. Smotrich AvinoamA., LumírL. Hanuš LumírL., NiritN. Bernstein NiritN., Hypoglycemic activity of withanolides and elicitated Withania somnifera, „Phytochemistry”, 116, 2015, s. 283–289, DOI: 10.1016/j.phytochem.2015.02.029, ISSN 1873-3700, PMID: 25796090 [dostęp 2021-04-07] .
↑ Mohammad KaleemM.K. Ahmad Mohammad KaleemM.K., Abbas AliA.A. Mahdi Abbas AliA.A., Kamla KantK.K. Shukla Kamla KantK.K., NajmulN. Islam NajmulN., SinghS. Rajender SinghS., Withania somnifera improves semen quality by regulating reproductive hormone levels and oxidative stress in seminal plasma of infertile males, „Fertility and Sterility”, 94 (3), 2010, s. 989–996, DOI: 10.1016/j.fertnstert.2009.04.046, ISSN 1556-5653, PMID: 19501822 [dostęp 2021-04-07] .
↑ SachinS. Wankhede SachinS., DeepakD. Langade DeepakD., KedarK. Joshi KedarK., Shymal R.S.R. Sinha Shymal R.S.R., SauvikS. Bhattacharyya SauvikS., Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial, „Journal of the International Society of Sports Nutrition”, 12, 2015, s. 43, DOI: 10.1186/s12970-015-0104-9, ISSN 1550-2783, PMID: 26609282, PMCID: PMC4658772 [dostęp 2021-04-07] .
↑ UsharaniU. Pingali UsharaniU., RaveendranadhR. Pilli RaveendranadhR., NishatN. Fatima NishatN., Effect of standardized aqueous extract of Withania somnifera on tests of cognitive and psychomotor performance in healthy human participants, „Pharmacognosy Research”, 6 (1), 2014, s. 12–18, DOI: 10.4103/0974-8490.122912, ISSN 0976-4836, PMID: 24497737, PMCID: PMC3897003 [dostęp 2021-04-07] .
↑ B.B. Andallu B.B., B.B. Radhika B.B., Hypoglycemic, diuretic and hypocholesterolemic effect of winter cherry (Withania somnifera, Dunal) root, „Indian Journal of Experimental Biology”, 38 (6), 2000, s. 607–609, ISSN 0019-5189, PMID: 11116534 [dostęp 2021-04-07] .
↑ MichaelM. Gundill MichaelM., AnnaA. Pikor-Półtorak AnnaA., Suplementy żywnościowe dla sportowców, Łódź: Wydawnictwo JK, 2010, ISBN 978-83-7229-245-2, OCLC 751516486 [dostęp 2021-04-07] .
↑ NASA Technical Reports Server (NTRS) [online], ntrs.nasa.gov [dostęp 2021-04-07] .

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

[pmid23717153-s8-29-1] Hee JinH.J. Kim Hee JinH.J., PitnaP. Kim PitnaP., Chan YoungCh.Y. Shin Chan YoungCh.Y., A comprehensive review of the therapeutic and pharmacological effects of ginseng and ginsenosides in central nervous system, „Journal of Ginseng Research”, 37 (1), 2013, s. 8–29, DOI: 10.5142/jgr.2013.37.8, ISSN 1226-8453, PMID: 23717153, PMCID: PMC3659622 [dostęp 2021-04-07] .

[:0-2] 1 2 Lian-yingL. Liao Lian-yingL., Yi-fanY. He Yi-fanY., LiL. Li LiL., HongH. Meng HongH., Yin-maoY. Dong Yin-maoY., A preliminary review of studies on adaptogens: comparison of their bioactivity in TCM with that of ginseng-like herbs used worldwide, „Chinese Medicine”, 13, 2018, DOI: 10.1186/s13020-018-0214-9, ISSN 1749-8546, PMID: 30479654, PMCID: PMC6240259 [dostęp 2021-04-07] .

[:1-3] 1 2 Sophia E.S.E. Gerontakos Sophia E.S.E., DavidD. Casteleijn DavidD., Alexander N.A.N. Shikov Alexander N.A.N., JonJ. Wardle JonJ., A Critical Review to Identify the Domains Used to Measure the Effect and Outcome of Adaptogenic Herbal Medicines, „The Yale Journal of Biology and Medicine”, 93 (2), 2020, s. 327–346, ISSN 0044-0086, PMID: 32607092, PMCID: PMC7309667 [dostęp 2021-04-07] .

[:4-4] 1 2 3 European MedicinesE.M. Agency European MedicinesE.M., Reflection paper on the adaptogenic cocnept [online], Doc.Ref.EMEA/HMPC/102655/2007, 8 maja 2008 .

[World_Health_Organization2010-5] World Health Organization Regional Office for South-EastW.H.O.R.O.S.E. Asia, Traditional herbal remedies for primary health care, WHO Regional Office for South-East Asia, 2010, ISBN 978-92-9022-382-5 [dostęp 2021-04-07] (ang.).

[who-trm-strategy14-23-6] WHO | WHO traditional medicine strategy: 2014-2023 [online], WHO [dostęp 2021-04-06] .

[:2-7] 1 2 3 AlexanderA. Panossian AlexanderA., GeorgG. Wikman GeorgG., Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress—Protective Activity, „Pharmaceuticals”, 3 (1), 2010, s. 188–224, DOI: 10.3390/ph3010188, ISSN 1424-8247, PMID: 27713248, PMCID: PMC3991026 [dostęp 2021-04-07] .

[Grażyna_Obidowska_Ala_Sadowska2004-8] GrażynaG. Obidowska GrażynaG., AlaA. Sadowska AlaA., Rośliny o działaniu adaptogennym, „Biuletyn Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin”, Warszawa: Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, 2004 .

[pmid23772955-s313-326-9] SebastianS. Aguiar SebastianS., ThomasT. Borowski ThomasT., Neuropharmacological Review of the Nootropic Herb Bacopa monnieri, „Rejuvenation Research”, 16 (4), 2013, s. 313–326, DOI: 10.1089/rej.2013.1431, ISSN 1549-1684, PMID: 23772955, PMCID: PMC3746283 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid27473605-s92-100-10] Michelle D.M.D. Nemetchek Michelle D.M.D., Andrea A.A.A. Stierle Andrea A.A.A., Donald B.D.B. Stierle Donald B.D.B., Diana I.D.I. Lurie Diana I.D.I., The Ayurvedic plant Bacopa Monnieri inhibits inflammatory pathways in the brain, „Journal of ethnopharmacology”, 197, 2017, s. 92–100, DOI: 10.1016/j.jep.2016.07.073, ISSN 0378-8741, PMID: 27473605, PMCID: PMC5269610 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid21694984-s546-556-11] Kashmira J.K.J. Gohil Kashmira J.K.J., Jagruti A.J.A. Patel Jagruti A.J.A., Anuradha K.A.K. Gajjar Anuradha K.A.K., Pharmacological Review on Centella asiatica: A Potential Herbal Cure-all, „Indian Journal of Pharmaceutical Sciences”, 72 (5), 2010, s. 546–556, DOI: 10.4103/0250-474X.78519, ISSN 0250-474X, PMID: 21694984, PMCID: PMC3116297 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid25624701-s251-259-12] Marc MauriceM.M. Cohen Marc MauriceM.M., Tulsi - Ocimum sanctum: A herb for all reasons, „Journal of Ayurveda and Integrative Medicine”, 5 (4), 2014, s. 251–259, DOI: 10.4103/0975-9476.146554, ISSN 0975-9476, PMID: 25624701, PMCID: PMC4296439 [dostęp 2021-04-07] .

[doi10.1016/j.phymed.2010.02.002-s481-493-13] A.A. Panossian A.A., G.G. Wikman G.G., J.J. Sarris J.J., Rosenroot (Rhodiola rosea): Traditional use, chemical composition, pharmacology and clinical efficacy, „Phytomedicine”, 17 (7), 2010, s. 481–493, DOI: 10.1016/j.phymed.2010.02.002, ISSN 0944-7113 [dostęp 2021-04-07] (ang.).

[pmid25754463-s3284-3301-14] TaoT. Zheng TaoT., XiaoyanX. Yang XiaoyanX., DanD. Wu DanD., ShashaS. Xing ShashaS., FangF. Bian FangF., Salidroside ameliorates insulin resistance through activation of a mitochondria-associated AMPK/PI3K/Akt/GSK3β pathway, „British Journal of Pharmacology”, 172 (13), 2015, s. 3284–3301, DOI: 10.1111/bph.13120, ISSN 0007-1188, PMID: 25754463, PMCID: PMC4500366 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid22095090-s358-367-15] Tian-yaoT. Shi Tian-yaoT., Shu-fangS. Feng Shu-fangS., Jiang-haoJ. Xing Jiang-haoJ., Yu-meiY. Wu Yu-meiY., Xiao-qiangX. Li Xiao-qiangX., Neuroprotective effects of Salidroside and its analogue tyrosol galactoside against focal cerebral ischemia in vivo and H2O2-induced neurotoxicity in vitro, „Neurotoxicity Research”, 21 (4), 2012, s. 358–367, DOI: 10.1007/s12640-011-9290-7, ISSN 1476-3524, PMID: 22095090 [dostęp 2021-04-07] .

[Girdhari_Lal_Gupta_A_C_Rana2007-16] Girdhari LalG.L. Gupta Girdhari LalG.L., A.C.A.C. Rana A.C.A.C., Withania somnifera (Ashwagandha): A Review, „Pharmacognosy Reviews”, 1 (1), 2007 [dostęp 2021-04-07] (ang.).

[pmid25624699-s241-245-17] Jessica M.J.M. Gannon Jessica M.J.M., Paige E.P.E. Forrest Paige E.P.E., K.N. RoyK.N.R. Chengappa K.N. RoyK.N.R., Subtle changes in thyroid indices during a placebo-controlled study of an extract of Withania somnifera in persons with bipolar disorder, „Journal of Ayurveda and Integrative Medicine”, 5 (4), 2014, s. 241–245, DOI: 10.4103/0975-9476.146566, ISSN 0975-9476, PMID: 25624699, PMCID: PMC4296437 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid25796090-s283-289-18] JonathanJ. Gorelick JonathanJ., RivkaR. Rosenberg RivkaR., AvinoamA. Smotrich AvinoamA., LumírL. Hanuš LumírL., NiritN. Bernstein NiritN., Hypoglycemic activity of withanolides and elicitated Withania somnifera, „Phytochemistry”, 116, 2015, s. 283–289, DOI: 10.1016/j.phytochem.2015.02.029, ISSN 1873-3700, PMID: 25796090 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid19501822-s989-996-19] Mohammad KaleemM.K. Ahmad Mohammad KaleemM.K., Abbas AliA.A. Mahdi Abbas AliA.A., Kamla KantK.K. Shukla Kamla KantK.K., NajmulN. Islam NajmulN., SinghS. Rajender SinghS., Withania somnifera improves semen quality by regulating reproductive hormone levels and oxidative stress in seminal plasma of infertile males, „Fertility and Sterility”, 94 (3), 2010, s. 989–996, DOI: 10.1016/j.fertnstert.2009.04.046, ISSN 1556-5653, PMID: 19501822 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid26609282-s43-20] SachinS. Wankhede SachinS., DeepakD. Langade DeepakD., KedarK. Joshi KedarK., Shymal R.S.R. Sinha Shymal R.S.R., SauvikS. Bhattacharyya SauvikS., Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial, „Journal of the International Society of Sports Nutrition”, 12, 2015, s. 43, DOI: 10.1186/s12970-015-0104-9, ISSN 1550-2783, PMID: 26609282, PMCID: PMC4658772 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid24497737-s12-18-21] UsharaniU. Pingali UsharaniU., RaveendranadhR. Pilli RaveendranadhR., NishatN. Fatima NishatN., Effect of standardized aqueous extract of Withania somnifera on tests of cognitive and psychomotor performance in healthy human participants, „Pharmacognosy Research”, 6 (1), 2014, s. 12–18, DOI: 10.4103/0974-8490.122912, ISSN 0976-4836, PMID: 24497737, PMCID: PMC3897003 [dostęp 2021-04-07] .

[pmid11116534-s607-609-22] B.B. Andallu B.B., B.B. Radhika B.B., Hypoglycemic, diuretic and hypocholesterolemic effect of winter cherry (Withania somnifera, Dunal) root, „Indian Journal of Experimental Biology”, 38 (6), 2000, s. 607–609, ISSN 0019-5189, PMID: 11116534 [dostęp 2021-04-07] .

[Michael_Gundill_Anna_Pikor2010-23] MichaelM. Gundill MichaelM., AnnaA. Pikor-Półtorak AnnaA., Suplementy żywnościowe dla sportowców, Łódź: Wydawnictwo JK, 2010, ISBN 978-83-7229-245-2, OCLC 751516486 [dostęp 2021-04-07] .

[NASA_Technical_Reports_Server-24] NASA Technical Reports Server (NTRS) [online], ntrs.nasa.gov [dostęp 2021-04-07] .