Suplement diety

Suplement diety – środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub składników mineralnych lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy lub inny fizjologiczny nie będący lekiem. Są wprowadzane do obrotu w formie umożliwiającej dawkowanie, w postaci: kapsułek, tabletek, drażetek i w innych podobnych postaciach, saszetek z proszkiem, ampułek z płynem, butelek z kroplomierzem i w innych podobnych postaciach płynów i proszków przeznaczonych do spożywania w małych, odmierzonych ilościach jednostkowych, z wyłączeniem produktów posiadających właściwości produktu leczniczego w rozumieniu przepisów prawa farmaceutycznego.

Suplementy diety jako środki spożywcze muszą mieć cechy i spełniać kryteria, za pomocą których charakteryzuje się żywność pod względem jakości sensorycznej, wartości odżywczej i bezpieczeństwa dla zdrowia konsumenta.

Suplementy zazwyczaj są produkowane i wprowadzane do obrotu w formie umożliwiającej ich precyzyjne i łatwe dawkowanie, co w połączeniu z często spotykaną sprzedażą w aptekach może sugerować ich związek z lekami. Jednak w Unii Europejskiej suplementy diety nie były i nie są traktowane jak leki. W Polsce suplementy diety jako żywność nie wymagają pozwolenia na wprowadzenie do obrotu. Przedsiębiorca zgłasza je Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu przed pierwszym wprowadzeniem do sprzedaży, a nadzór nad nimi sprawuje inspekcja sanitarna, nie Główny Inspektor Farmaceutyczny ani Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.

Istnieje bliski związek pomiędzy zdrowiem człowieka, długością i jakością jego życia, a charakterystyką jego odżywiania się. Do normalnego funkcjonowania komórek organizmu niezbędnych jest wiele mikroskładników, których część może być dostarczana w postaci suplementów diety. Jednakże badania naukowe wskazały, że suplementacja diety nie zapobiega rozmaitym chorobom, ani nie przynosi jakiekolwiek innych korzyści większości ludziom (przynajmniej w populacjach, gdzie dieta bogata w mikroelementy jest ogólnie dostępna, jak w USA) Amerykańska grupa US Preventive Services Task Force w zaleceniu z 2022 roku uznała, że dowody są niewystarczające, by ocenić bilans korzyści i szkód stosowania multiwitamin oraz pojedynczych lub dwuskładnikowych preparatów witamin i składników mineralnych w zapobieganiu chorobom układu krążenia i nowotworom. Jednocześnie odradziła stosowanie w tym celu beta-karotenu i witaminy E.

Badania nad spożywaniem suplementów w Polsce

Przeprowadzone przez OBOP (obecnie TNS Polska) badania z 2006 roku wykazują, że w ciągu roku 22% Polaków zażyło co najmniej jeden suplement diety. Wśród tej grupy większość stanowią kobiety. Respondenci stwierdzili, że stosowali suplementy najczęściej z powodu spadku sił fizycznych (31%) i choroby (30%). Profilaktycznie po suplementy sięgało 28% badanych. Kolejne badanie przeprowadzone przez TNS Polska w 2014 r. wykazało, że wiedza na temat suplementów diety jest wśród Polaków na bardzo niskim poziomie. Co czwarty badany nie potrafił zdefiniować pojęcia „suplement diety”. Według badania wiele osób mylnie uznaje suplementy za „witaminy” (31% ankietowanych) lub „minerały” (8%), z kolei 41% badanych przypisało suplementom diety właściwości lecznicze, których te produkty nie posiadają. Ponadto 50% ankietowanych uważało, że suplementy są kontrolowane w taki sam sposób jak leki, a 37% – że skuteczność suplementów diety jest weryfikowana. W 2015 r. Polacy wydali na suplementy diety 3,5 mld zł – kupując blisko 190 mln opakowań. Oznacza to, że statystyczny Polak nabył w ciągu roku 6 opakowań suplementów diety, wydając na nie ok. 100 zł. Od roku 2007 w rejestrze Głównego Inspektoratu Sanitarnego wpisano łącznie blisko 30 tys. suplementów diety. W 2017 roku prognozowano, że w latach 2017–2020 rynek ten będzie rozwijał się w tempie ok. 8% rocznie. Według szacunków PMR wartość polskiego rynku suplementów diety wyniosła w 2024 roku 7,1 mld zł, a w 2028 roku ma przekroczyć 10 mld zł. Z analizy OC&C z 2026 roku wynika, że Polacy wydają na suplementy około 43 euro rocznie na osobę, więcej niż mieszkańcy Niemiec i Francji (35–37 euro), a mniej niż mieszkańcy Wielkiej Brytanii (ok. 58 euro) i Włoch (ok. 74 euro). Niemal jedna trzecia sprzedaży przypada na handel internetowy.

Wpływ niektórych suplementów diety na zdrowie

Badania laboratoryjne zlecone przez Najwyższą Izbę Kontroli wykazały, że wiele suplementów diety nie posiadało cech deklarowanych przez producentów, a niektóre produkty były nawet szkodliwe dla zdrowia. W sprzedaży obok rzetelnych preparatów znajdowały się suplementy diety zawierające np. bakterie chorobotwórcze, substancje zakazane z listy psychoaktywnych lub substancje podobne strukturalnie do amfetaminy (działające jak narkotyki). Produkty te były dostępne zarówno w sprzedaży internetowej, jak i w sklepach stacjonarnych oraz w aptekach. NIK zwróciła również uwagę na problem prowadzenia przez producentów i dystrybutorów praktyk oszukańczych, polegających na reklamowaniu suplementów diety jako równoważnych produktom leczniczym. Raport NIK z 2017 r. stwierdza, że w obecnym stanie prawnym każdy może wprowadzić suplement diety do sprzedaży, deklarując jedynie jego skład organom sanitarnym. Kontrole prowadzone przez inspekcję sanitarną dotyczą zaledwie części rynku i mogą trwać nawet kilka lat, co w praktyce oznacza, że sprzedawane suplementy diety w wielu przypadkach nie są badane. Raport Najwyższej Izby Kontroli zawiera m.in. stwierdzenie, że „rynek suplementów diety w Polsce ocenić należy jako obszar wysokiego ryzyka zdrowotnego, niedostatecznie zdiagnozowanego i nadzorowanego przez służby państwowe odpowiedzialne za bezpieczeństwo żywnościowe”. Reklama suplementów diety, pomimo pewnych regulacji prawnych, bywa zwodnicza. Badania naukowe wskazują, że wysokie zaufanie do reklamy suplementów diety jest powiązane z niską wiedzą na temat tych produktów.

Jakość i zgodność z deklaracją

Skład suplementu nie jest badany przed wprowadzeniem go do obrotu. Główny Inspektor Sanitarny sprawdza na podstawie zgłoszenia jedynie, czy produkt został poprawnie zaklasyfikowany, więc zgodność zawartości z etykietą zależy w praktyce od producenta. Zdarza się, że gotowe preparaty różnią się od deklaracji. W badaniu z 2013 roku, opublikowanym w „BMC Medicine”, zespół Stevena Newmastera zbadał metodą barkodowania DNA 44 produkty ziołowe od 12 producentów. Część z nich zawierała gatunki roślin, których nie podano na etykiecie, a w niektórych wykryto wypełniacze, głównie ryż i soję. Podobne rozbieżności wykazały kontrole NIK z 2017 roku, opisane wyżej.

Formy chemiczne i przyswajalność

Ten sam składnik odżywczy może występować w suplementach w różnych formach chemicznych, a od nich zależy dostępność biologiczna, czyli ilość substancji, która dociera do krwiobiegu. Poniższe przykłady pochodzą z badań porównujących różne formy tego samego składnika.

Poziomy spożycia i zanieczyszczenia

Dla witamin i składników mineralnych Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wyznacza tolerowane górne poziomy spożycia (UL), czyli największą łączną dzienną ilość składnika ze wszystkich źródeł, przy której przy długotrwałym stosowaniu nie spodziewa się szkodliwych skutków zdrowotnych. Pierwsze opinie w tej sprawie opracował Naukowy Komitet ds. Żywności, poprzednik EFSA, a zebrano je w raporcie z 2006 roku. Suplementy podlegają też rozporządzeniu Komisji (WE) nr 1881/2006, które ustala najwyższe dopuszczalne poziomy niektórych zanieczyszczeń w żywności.

Interakcje z lekami

Niektóre suplementy i preparaty ziołowe zmieniają działanie leków. Najlepiej opisano to dla doustnych leków przeciwzakrzepowych, takich jak warfaryna i acenokumarol, których skuteczność kontroluje się wskaźnikiem INR.

Regulacje prawne

Przepisy różnych państw i organizacji w rozmaity sposób traktują suplementy diety, uznając je bądź za żywność, bądź za leki. Zbiór międzynarodowych norm żywnościowych Codex Alimentarius uznaje suplementy diety zawierające witaminy i mikroelementy za żywność.

W Unii Europejskiej podstawą jest dyrektywa 2002/46/WE. Od 31 lipca 2003 państwa Unii Europejskiej musiały dostosować ustawodawstwo krajowe do prawa unijnego, które określa, które witaminy i składniki mineralne mogą być stosowane do produkcji suplementów, a także w jakiej postaci i formie można te suplementy wytwarzać. Komisja Europejska normuje liczbę dozwolonych w produkcji suplementów witamin i składników mineralnych, co ma ujednolicić zasady znakowania suplementów w poszczególnych krajach. Jednak wciąż otwarty pozostaje problem tzw. produktów pogranicza, które częściowo spełniają zarówno definicję produktu leczniczego, jak i suplementu diety – czyli żywności.

W Polsce suplementy diety reguluje ustawa z 25 sierpnia 2006 roku o bezpieczeństwie żywności i żywienia, która wymaga zgłoszenia produktu Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu przed pierwszym wprowadzeniem do obrotu. Główny Inspektor Sanitarny sprawdza na podstawie formularza zgłoszeniowego, czy przedsiębiorca poprawnie zaklasyfikował produkt jako suplement, i prowadzi publiczny rejestr zgłoszonych produktów.

Najważniejsze przepisy

Podział suplementów

Przypisy

Zobacz hasło suplement diety w Wikisłowniku