Akantowate
 Acanthus hungaricus | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Podkrólestwo | |
| Nadgromada | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Nadklasa | |
| Klasa | |
| Nadrząd | |
| Rząd | |
| Rodzina |
akantowate |
| Nazwa systematyczna | |
| Acanthaceae Juss. Gen. Pl.: 102. 4 Aug 1789 | |
Akantowate (Acanthaceae Juss.) – rodzina roślin zielnych, krzewów, rzadziej drzew należących do rzędu jasnotowców (Lamiales). Rośliny należące do tej rodziny występują w rejonach subtropikalnych i tropikalnych, niektóre gatunki w cieplejszych rejonach strefy umiarkowanej, sięgając po obszar śródziemnomorski (w Europie tylko akant), Stany Zjednoczone, Australię. Należy do tej rodziny 212 rodzajów i co najmniej 3175 gatunków roślin. Liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne.
.jpg)
Morfologia
- Pokrój
- Byliny, krzewy i rzadko drzewa (Bravaisia osiąga do 20 m wysokości) lub pnącza (podrodzina Thunbergioideae).
- Liście
- Pojedyncze, bez przylistków, zwykle nakrzyżległe, tylko u Nelsonioideae skrętoległe, często z cystolitami i zwykle całobrzegie (u akanta głęboko podzielone), czasem kolczaste.
- Kwiaty
- Obupłciowe, grzbieciste, zwykle wsparte okazałymi i barwnymi przysadkami i podsadkami. Korona kwiatu często dwuwargowa. Kielich zwykle 5-wargowy, rzadziej z 4 lub większą liczbą (do 16) ząbków. Pręciki 2, 4 lub 5, zawsze przynajmniej 1 prątniczek. Dysk miodnikowy poniżej zalążni. Sama zalążnia dwukomorowa, z dwoma lub wieloma zalążkami. Słupek zwykle zakończony podwójnym znamieniem.
- Owoce
- Zazwyczaj dwukomorowa torebka. Tylko w rodzaju Mendoncia jednonasienny pestkowiec.
Ekologia
Rośliny w większości zasiedlające tereny otwarte i pustynne. Należą tu jednak także rośliny wodne oraz tworzące namorzyny. Wiele gatunków to typowe rośliny dna lasów tropikalnych.
Systematyka
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
| jasnotowce |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Podział rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
W obrębie rodziny wyróżnia się 4 grupy w randze podrodzin, których relacje filogenetyczne przedstawiają się następująco:
| akantowate |
| ||||||||||||||||||
Podrodzina Nelsonioideae Sreemadhavan (syn. Nelsoniaceae Sreemadhavan)
- Anisosepalum E. Hossain
- Elytraria Michaux
- Nelsonia R. Brown
- Saintpauliopsis Staner
- Staurogyne Wallich
Podrodzina Acanthoideae Link
- Acanthopale C. B. Clarke
- Acanthopsis Harvey
- Acanthostelma Bidgood & Brummitt
- Acanthura Lindau
- Acanthus L. – akant
- Achyrocalyx Benoist
- Aechmanthera Nees
- Afrofittonia Lindau
- Ambongia Benoist
- Ancistranthus Lindau
- Andrographis Nees – brodziuszka
- Angkalanthus Balf.f.
- Anisacanthus Nees
- Anisotes Nees
- Anthacanthus Nees
- Aphanosperma T. F. Daniel
- Aphelandra R. Brown – afelandra
- Aphelandrella Mildbraed
- Ascotheca Heine
- Asystasia Blume
- Asystasiella Lindau
- Ballochia Balf.f.
- Barleria L.
- Barleriola Oerst.
- Blechum P. Browne
- Blepharis Jussieu
- Borneacanthus Bremekamp
- Boutonia Candolle
- Brachystephanus Nees
- Bravaisia Candolle
- Brillantaisia P. Beauvois – brilantezja
- Brunoniella Bremekamp
- Buceragenia Greenm.
- Calacanthus Bentham
- Calycacanthus K. Schumann
- Camarotea Scott-Elliot
- Carlowrightia A. Gray
- Celerina Benoist
- Centrilla Lindau
- Cephalacanthus Lindau
- Chaetacanthus Nees
- Chalarothyrsus Lindau
- Chamaeranthemum Nees
- Chileranthemum Oerst.
- Chlamydacanthus Lindau
- Chlamydocardia Lindau
- Chlamydostachya Mildbr.
- Chroesthes Benoist
- Clinacanthus Nees
- Clistax Martius
- Codonacanthus Nees
- Conocalyx Benoist
- Cosmianthemum Bremekamp
- Crabbea Harv.
- Crossandra Salisbury – krossandra
- Crossandrella C. B. Clarke
- Cyclacanthus S.Moore
- Cylindrosolenium Lindau
- Cyphacanthus Leonard
- Cystacanthus T. Anderson
- Danguya Benoist
- Dasytropis Urban
- Dichazothece Lindau
- Dicladanthera F. Mueller
- Dicliptera Jussieu
- Dinteracanthus Schinz
- Diotacanthus Bentham
- Dischistocalyx Bentham
- Dolichostachys Benoist
- Drejera Nees
- Duosperma Dayton
- Dyschoriste Nees
- Ecbolium Kurz
- Echinacanthus Nees
- Encephalosphaera Lindau
- Eranthemum L. – niewinka
- Eremomastax Lindau
- Filetia Miquel
- Fittonia Coemans – fitonia
- Forcipella Baillon
- Geissomeria Lindley
- Glossochilus Nees
- Golaea Chiov.
- Graphandra J.B.Imlay
- Graptophyllum Nees
- Gymnostachyum Nees
- Gypsacanthus Lott et al.
- Haplanthodes Kuntze
- Harpochilus Nees
- Hemigraphis Nees
- Henrya Nees
- Herpetacanthus Nees
- Heteradelphia Lindau
- Holographis Nees
- Hoverdenia Nees
- Hulemacanthus S.Moore
- Hygrophila R. Brown – nadwódka
- Hypoestes R. Brown – niedośpian
- Ionacanthus Benoist
- Isoglossa Oerst.
- Isotheca Turrill
- Jadunia Lindau
- Juruasia Lindau
- Justicia L. – jakobinia, jakobinka, strzałkowiec
- Kalbreyeriella Lindau
- Kolobochilus Lindau
- Kosmosiphon Lindau
- Kudoacanthus Hosok.
- Lankesteria Lindley
- Lasiocladus Nees
- Leandriella Benoist
- Lepidagathis Willdenow
- Leptosiphonium F. Mueller
- Leptostachya Nees
- Linariantha B. L. Burtt & R. M. Smith
- Lindauea Rendle
- Lophostachys Pohl
- Louteridium S.Watson
- Mackaya Harv.
- Macrostegia Nees
- Marcania J. B. Imlay
- Megalochlamys Lindau
- Megalostoma Leonard
- Megaskepasma Lindau
- Melittacanthus S. Moore
- Mellera S. Moore
- Metarungia Baden
- Mexacanthus T. F. Daniel
- Mimulopsis Schweinf.
- Mirandea Rzed.
- Monechma Hochst.
- Monothecium Hochst.
- Morsacanthus Rizzini
- Neohallia Hemsley
- Neriacanthus Bentham
- Neuracanthus Nees
- Odontonema Nees
- Oplonia Rafinesque
- Oreacanthus Bentham
- Orophochilus Lindau
- Pachystachys Nees
- Pararuellia Bremekamp
- Pelecostemon Leonard
- Pentstemonacanthus Nees
- Perenideboles Ram.Goyena
- Pericalypta Benoist
- Peristrophe Nees
- Petalidium Nees
- Phaulopsis Willdenow
- Phialacanthus Bentham
- Phlogacanthus Nees
- Physacanthus Bentham
- Podorungia Baillon
- Poikilacanthus Lindau
- Populina Baillon
- Pranceacanthus Wasshausen
- Pseuderanthemum Radlkofer
- Pseudodicliptera Benoist
- Psilanthele Lindau
- Ptyssiglottis T.Anderson
- Pulchranthus V. M. Baum et al.
- Razisea Oerst.
- Rhinacanthus Nees
- Rhombochlamys Lindau
- Ritonia Benoist
- Ruellia L.e
- Ruelliopsis C. B. Clarke
- Rungia Nees
- Ruspolia Lindau
- Ruttya Harv.
- Salpixantha Hooker
- Samuelssonia Urban & Ekman
- Sanchezia Ruiz & Pavón – sanchezja
- Sapphoa Urban
- Satanocrater Schweinfurth
- Schaueria Nees
- Sciaphyllum Bremekamp
- Sclerochiton Harv.
- Sebastiano-Schaueria Nees
- Siphonoglossa Oersted
- Spathacanthus Baillon
- Sphacanthus Benoist
- Sphinctacanthus Bentham
- Standleyacanthus Leonard
- Stenandriopsis S.Moore
- Stenandrium Nees
- Stenosiphonium Nees
- Stenostephanus Nees
- Stenothyrsus C. B. Clarke
- Streblacanthus Kuntze
- Streptosiphon Mildbr.
- Strobilacanthus Grisebach
- Strobilanthes Blume
- Strobilanthopsis S. Moore
- Styasasia S.Moore
- Suessenguthia Merxm.
- Tacoanthus Baillon
- Teliostachya Nees
- Tessmanniacanthus Mildbr.
- Tetramerium Nees
- Thysanostigma J. B. Imlay
- Tremacanthus S. Moore
- Trichanthera Kunth
- Trichocalyx Balf.f.
- Trichosanchezia Mildbr.
- Vavara Benoist
- Vindasia Benoist
- Whitfieldia Hooker
- Xantheranthemum Lindau
- Xerothamnella C. T. White
- Yeatesia Small
- Zygoruellia Baillon
Podrodzina Thunbergioideae Kosteletzky
- Anomacanthus R. D. Good
- Mendoncia Vandelli
- Meyenia Nees
- Pseudocalyx Radlkofer
- Thunbergia Retzius – tunbergia
Podrodzina Avicennioideae Miers
- Avicennia L. – awicenia, rozcięża
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd jasnotopodobne (Lamianae Takht.), rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Acanthineae Engl, rodzina akantowate (Acanthaceae Juss.).
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- 1 2 3 Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-02-15] (ang.).
- 1 2 3 4 5 Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 23-24. ISBN 1-55407-206-9.
- 1 2 3 4 5 David J. Mabberley: The Plant-book: A Portable Dictionary of the Vascular Plants. Cambridge University Press, 2008, s. 4. ISBN 0-521-82071-5.
- ↑ Crescent Bloom: Acanthaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2010-04-09]. (ang.).
Linki zewnętrzne
- List of Genera in ACANTHACEAE, [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2021-03-01] (ang.).
- Acanthaceae, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03] (ang.).
- Akantowate na stronie The Families of Flowering Plants - L. Watson and M. J. Dallwitz. delta-intkey.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-02-02)].
Identyfikatory zewnętrzne: