Aleksander Niewiarowski

Miejsce i rok urodzenia

Data i miejsce urodzenia Niewiarowskiego są w literaturze podawane niejednolicie. Część opracowań (m.in. Polski Słownik Biograficzny, za Nowym Korbutem t. 8, 1969) podaje rok 1824 i wieś Prostyń, jednak kwerenda w księgach chrztów parafii Prostyń nie ujawniła żadnego wpisu dotyczącego rodziny Niewiarowskich. Trzy niezależne od siebie źródła współczesne śmierci pisarza w 1892 r. – nekrolog w „Kurjerze Warszawskim”, notatka w „Kraju” oraz relacja W. Marrené-Morzkowskiej, która znała Niewiarowskiego osobiście – zgodnie podają rok 1825 i wieś Nieciecz w powiecie węgrowskim. Sam Niewiarowski w felietonie we własnym „Kurierze Niedzielnym” (1862) pisał o „skromnym kąciku przy Niecieczy, w którym spoczywają drogie mi popioły”, co potwierdza jego związek rodzinny z tą miejscowością. Akt zgonu z 1892 r. jako miejsce urodzenia podaje Warszawę, co uznaje się za mniej wiarygodne, gdyż dane do aktu zgonu podawali krewni niebędący naocznymi świadkami narodzin.

Dzieciństwo i edukacja

Urodził się w rodzinie szlacheckiej we wsi Nieciecz (obecnie Nieciecz-Dwór), którą jego ojciec Paweł Niewiarowski dzierżawił od od gen. Teodora Szydłowskiego, właściciela sąsiednich Patrykoz. Matką była Magdalena z Krasnodębskich (zm. 15 kwietnia 1853 w Konopkach, pow. łomżyński), córka Kazimierza Krasnodębskiego i Franciszki z Gutowskich. Od 1836 roku kształcił się w gimnazjum w Warszawie – początkowo na Lesznie, skąd miał zostać relegowany za „hałaśliwość i nieuleczalną ignorancję”, po czym kontynuował naukę w gimnazjum gubernialnym, gdzie poznał braci Cypriana i Ludwika Norwidów. Szkolny kolega, poeta Felicjan Medard Faleński, wspominał go jako zdolnego, lecz „próżniaka i ducha z sumienia wyzutego”.

Cyganeria Warszawska i debiut

W latach 1840–1843 należał do grona Cyganerii Warszawskiej wraz z Romanem Zmorskim, Józefem Bohdanem Dziekońskim, Włodzimierzem Wolskim i Sewerynem Fillebornem. Debiutował literacko w 1842 roku na łamach „Przeglądu Naukowego”. W 1843 podjął pierwszą pracę redakcyjną w „Gazecie Teatralnej” u boku Stanisława Bogusławskiego i Józefa Bohdana Wagnera; wspólnie z Michałem Morzkowskim (późniejszym pierwszym mężem W. Marrené) napisał niewystawioną drukiem komedię Dwie szkatułki, graną w Teatrze Rozmaitości. Redagował także satyryczny „Dzwon Literacki” (organ tzw. Cechu Głupców), pod pseudonimem „wcześnie głupi”.

Emigracja (1846–1850)

W latach 1846–1850 przebywał na emigracji, głównie w Paryżu, gdzie poznał Adama Mickiewicza i zbliżył się do Juliusza Słowackiego; po okresie fascynacji naukami Andrzeja Towiańskiego publicznie się od nich odciął. Brał udział w wydarzeniach powstania wielkopolskiego 1848 r.; wracając przez Puszczę Myszyniecką poznał swoją przyszłą żonę, Julię Brzozowską. Wstąpił do legionu polskiego Władysława Zamoyskiego w Turynie, następnie do legionu w Badenii rozwiązanego w czerwcu 1849 wraz z armią Ludwika Mierosławskiego; wycofał się do Szwajcarii, w 1849 przebywał w Dreźnie. Po powrocie do kraju spędził pół roku w więzieniu w twierdzy zamojskiej, zwolniony pod koniec września 1850 r.

Publicystyka warszawska (1851–1863)

Po powrocie do kraju w 1851 roku związał się z prasą warszawską. Pisał felietony do „Gazety Warszawskiej” (podpisywane znakiem gwiazdki), cieszące się dużą popularnością; jesienią 1857 r. doszło do jego zatargu z krytykiem Józefem Kenigiem, którego następstwem był pojedynek pistoletowy – stoczył go, według części relacji, brat pisarza, Florian Ligęza Niewiarowski, ciężko raniąc Keniga.

W latach 1858–1859 wraz z mecenasem Wołowskim odkupił od Kamińskiego „Gazetę Codzienną” i objął jej redakcję; publikował tam pierwsze polskie przekłady opowiadań Edgara Allana Poego. Gazetę sprzedał następnie Leopoldowi Kronenbergowi i wraz z Miniszewskim, Zmorskim i Brzozowskim założył w 1861 r. „Pszczołę”, kontynuację „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych”.

Wiosną 1861 r. został aresztowany pod zarzutem udziału (wraz z Mikołajem Stanisławem Epsteinem) w zawieszeniu orła na gmachu Towarzystwa Kredytowego; osadzony w Cytadeli, zwolniony pod koniec czerwca 1861 r. Wśród aresztowanych w tych „nocnych aresztowaniach” wymieniano także jego brata Floriana.

Był założycielem i redaktorem „Kuriera Niedzielnego” (1862–1863) oraz wydawcą serii broszur „Gwiazdka”. Kurier Niedzielny odsprzedał później Arkadiuszowi Kleczewskiemu, który zmienił jego tytuł na „Kurier Świąteczny”.

Pseudonim „Aleksander Półkozic” i ostatnie lata (1864–1892)

Od 1864 r., pod wyłącznie już używanym pseudonimem „Aleksander Półkozic”, związał się z popieranym przez władze carskie „Dziennikiem Warszawskim” (red. Mikołaj Pawliszczew), prowadząc dział teatralny pod sygnaturą „Al.”. Krok ten spotkał się z ostrym potępieniem środowisk emigracyjnych – „Ojczyzna” (Bendlikon) publikowała satyryczne biogramy i ataki na niego – a sam pisarz przez kolejnych dwanaście lat był w Warszawie towarzysko izolowany.

W 1876 r. założył i redagował „Antrakt. Gazetę Teatralną”, po kilku tygodniach cedując prawa wydawnicze fotografowi Janowi Mieczkowskiemu (pismo zamknięto na początku 1877 r.); w latach 1882–1887 współpracował z „Wiekiem”. W latach 1881–1882 opublikował na łamach „Kurjera Warszawskiego” cykl wspomnieniowy Cyganerja warszawska, któremu przypisuje się spopularyzowanie samego tego terminu; kontynuacją były Cech Głupców (1890) oraz pośmiertnie wydane Na placu Krasińskich (1897). Zbiorcze wydanie książkowe tych tekstów ukazało się dopiero w 1964 r. pod redakcją Juliusza W. Gomulickiego.

Pod koniec życia stracił najpierw utalentowaną córkę, a następnie żonę – znaną pianistkę; po tych stratach pogorszył się jego stan zdrowia i pisał już niewiele. Zmarł 13 listopada 1892 r. w Warszawie.

Rodzina

Miał co najmniej dwóch braci: Floriana Ligęzę Niewiarowskiego (1830–1909), oficera powstania styczniowego, oraz Józefa Niewiarowskiego (ur. ok. 1823 w Dzierzbiach), z którym w 1848 r. przebywał na emigracji w Dreźnie w tamtejszej kolonii polskiej (m.in. Edmund Chojecki, Roman Zmorski, Karol Brzozowski); Józef poślubił 26 września 1856 r. w parafii Przytuły Kornelę Łaską.

Jego żoną była znana pianistka, a ich córka również zajmowała się twórczością literacką, zmarła jednak przed ojcem. Jego wnuczką była śpiewaczka operetkowa Kazimiera Niewiarowska.

Spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 77-5-16).