Amberboa

Amberboa
	; Amberboa moschata
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Carduoideae
Rodzaj	amberboa
	Nazwa systematyczna
	Amberboa (Pers.) Less.; Syn. Gen. Compos.: 8 (1832)
	Typ nomenklatoryczny
	A. moschata (Linnaeus) A. P. de Candolle
Synonimy
	Amberboia Kuntze; Chryseis Cass.; Centaurea L. subg. Amberboa Persoon;
	Amberboia Kuntze; Chryseis Cass.; Centaurea L. subg. Amberboa Persoon;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Amberboa (Amberboa (Pers.) Less.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Obejmuje 12 gatunków. Rośliny te występują w zachodniej i środkowej Azji – w Azji Mniejszej i na Kaukazie, w Iranie, Afganistanie, Pakistanie, Uzbekistanie, Tadżykistanie, Kirgistanie, Kazachstanie, na Syberii i w Sinciang. Dla efektownych i pachnących kwiatostanów uprawiana jest amberboa piżmowa A. moschata. Gatunek ten jako zdziczały z upraw zarejestrowany został w różnych krajach Ameryki Północnej, Europy oraz południowej i wschodniej Azji.

Morfologia

Pokrój: Nieuzbrojone (bez kolców) rośliny jednoroczne, rzadziej dwuletnie. Pędy prosto wzniesione, nierozgałęzione lub rozgałęziające się od ziemi, nagie, osiągające od 20 do 70 cm wysokości.
Liście: Całobrzegie, ząbkowane lub w różnym stopniu pierzastoklapowane. Dolne liście większe i ogonkowe, górne siedzące i mniejsze.

Kwiaty: Skupione w pojedynczych koszyczkach na szczytach łodyg. Okrywy jajowate o średnicy 12–16 mm. Ich listki liczne, w kilku rzędach. Zewnętrzne (dolne) listki bez przydatków, obłonione, tępo zakończone. Wewnętrzne (górne) z błoniastymi przydatkami, całobrzegimi lub kolczastymi. Na płaskim dnie koszyczka znajdują się łuseczkowate szczecinki. Kwiaty w koszyczkach są liczne, zewnętrzne mają powiększone płatki korony kwiatu o ciemniej zabarwionych końcach łatek i są płonne. Wewnętrzne są płodne, obupłciowe. Korony są białe, żółte, różowe i purpurowe. Szyjka słupka zwieńczona jest dwoma długimi ramionami.
Owoce: Jajowato podługowate, żebrowane i owłosione niełupki, zwykle brązowe. Na szczycie z ząbkowanym pierścieniem. Puch kielichowy w postaci trwałych, wąskich i wolnych łusek wyrastających w kilku rzędach.

Systematyka

Rodzaj zaliczany do podplemienia Centaureinae, plemienia Cardueae, podrodziny Carduoideae w obrębie rodziny astrowatych Asteraceae. Rodzaj wydzielany jest też do tzw. grupy Volutaria.

Rodzaj często był włączany do rodzaju chaber Centaurea, od którego jednak różni się m.in. budową owocu i podstawową liczbą chromosomów. Badania molekularne wykazały że rodzaj zajmuje pozycję bazalną w obrębie podplemienia Centaureinae.

Wykaz gatunków

Amberboa amberboi (L.) Tzvelev
Amberboa bucharica Iljin
Amberboa glauca (Puschk. ex Willd.) Grossh.
Amberboa gubanovii Gabrieljan
Amberboa iljiniana Grossh.
Amberboa maroofii Negaresh
Amberboa moschata (L.) DC. – amberboa piżmowa
Amberboa nana (Boiss.) Iljin
Amberboa sosnovskyi Iljin
Amberboa takhtajanii Gabrieljan
Amberboa turanica Iljin
Amberboa zanjanica Ranjbar & Negaresh

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2023-09-09] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2023-09-09] (ang.).
1 2 3 4 5 Amberboa (Pers.) Less., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-09-09] .
1 2 Amberboa (Pers.) Less., [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [online], Smithsonian Institution [dostęp 2023-09-09] .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 David J.D.J. Keil David J.D.J., Amberboa (Persoon) Lessing, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2023-09-09] .
1 2 Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 21. ISBN 978-83-925110-5-2.
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 38, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 K.K. Kubitzki K.K. (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. Vol. VIII. Flowering Plants. Eudicots: Asterales, Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2007, s. 142, ISBN 978-3-540-31050-1 .
1 2 3 ZhuZ. Shi ZhuZ., LudwigL. Martins LudwigL., Amberboa Vaillant, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-09-09] .
↑ Genus: Amberboa (Pers.) Less.. [w:] U.S. National Plant Germplasm System [on-line]. USDA. [dostęp 2016-11-11].
↑ Cardueae Cass.. [w:] Compositae. The Global Database [on-line]. The International Compositae Alliance. [dostęp 2023-09-09].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2023-09-09] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2023-09-09] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 4 5 Amberboa (Pers.) Less., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-09-09] .

[ing-4] 1 2 Amberboa (Pers.) Less., [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [online], Smithsonian Institution [dostęp 2023-09-09] .

[america-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 David J.D.J. Keil David J.D.J., Amberboa (Persoon) Lessing, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2023-09-09] .

[gawrys-6] 1 2 Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 21. ISBN 978-83-925110-5-2.

[mabb-7] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 38, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[kubitzki-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 K.K. Kubitzki K.K. (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. Vol. VIII. Flowering Plants. Eudicots: Asterales, Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2007, s. 142, ISBN 978-3-540-31050-1 .

[china-9] 1 2 3 ZhuZ. Shi ZhuZ., LudwigL. Martins LudwigL., Amberboa Vaillant, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-09-09] .

[grin-10] Genus: Amberboa (Pers.) Less.. [w:] U.S. National Plant Germplasm System [on-line]. USDA. [dostęp 2016-11-11].

[tica-11] Cardueae Cass.. [w:] Compositae. The Global Database [on-line]. The International Compositae Alliance. [dostęp 2023-09-09].