Anachronizm

Orfeusz, postać z mitologii greckiej, przedstawiony ze skrzypcami, instrumentem powstałym dopiero w XVI wieku. Obraz Cesarego Gennariego(inne języki) z XVII wieku.

Anachronizm (gr. ἀναχρονισμός, anachronismós) – umieszczenie w opisie przeszłości lub w świecie przedstawionym elementów niezgodnych z realiami danej epoki albo interpretowanie zjawisk historycznych za pomocą pojęć i wyobrażeń pochodzących z innych czasów. W literaturze i innych dziedzinach sztuki może być niezamierzonym błędem lub świadomym zabiegiem artystycznym. W badaniach historycznych określa przede wszystkim błędne przypisywanie przeszłości cech właściwych innemu okresowi.

Etymologia

Pojęcie anachronizmu wywodzi się z greckiego określenia związanego z czasem (chrónos) i ruchem wstecz (aná).

Historia i interpretacje

W starożytności odnosiło się przede wszystkim do umieszczania późniejszych zjawisk we wcześniejszym okresie; występowało zarówno w rozważaniach nad chronologią, jak i w ocenie utworów literackich. Wraz z rozwojem nowożytnej świadomości historycznej rosło znaczenie odróżniania poszczególnych epok. W XIX wieku rozpowszechniło się także rozumienie anachronizmu jako czegoś przestarzałego, nieprzystającego do własnego czasu.

We współczesnej filozofii historii i teorii literatury anachronizm nie jest rozpatrywany wyłącznie jako błąd. Jakub Momro, odwołując się m.in. do filozofii Theodora W. Adorna, ujmuje go jako kategorię pozwalającą badać nakładanie się odmiennych porządków czasowych i podważać wyobrażenie historii jako jednolitego, liniowego procesu. Jerzy Franczak zauważa natomiast, że uznawanie zjawisk za anachroniczne może wiązać się z ocenianiem ich według przyjętego obrazu danej epoki; w refleksji nad literaturą omawia w tym kontekście pojęcie „niewspółczesności”, odnoszące się do współistnienia zjawisk wywodzących się z różnych czasów.

W literaturze i sztuce

W utworach literackich anachronizm polega na naruszeniu historycznej spójności świata przedstawionego przez wprowadzenie motywu należącego do innej epoki. Może dotyczyć przedmiotów, obyczajów, zachowań lub innych elementów przedstawianej rzeczywistości. Szczególną odmianą jest anachronizm językowy, czyli zastosowanie w wypowiedziach podmiotu mówiącego lub bohaterów form językowych niedostosowanych do czasu, w którym rozgrywa się akcja utworu.

W utworach dążących do wiernego odtworzenia epoki anachronizm jest uznawany za błąd. Stosowany celowo może jednak stanowić przejaw swobody twórczej, wprowadzać elementy fantastyczne, służyć uwspółcześnieniu przedstawianych wydarzeń bądź wywołaniu efektu komicznego lub groteskowego. Anachronizm jest także wymieniany wśród zabiegów charakterystycznych dla ironii romantycznej, służących podważaniu iluzji spójnego świata przedstawionego.

Do często przywoływanych przykładów należy zegar wybijający godzinę w tragedii Juliusz Cezar Williama Shakespeare’a (akt II, scena 1). Bohaterowie słyszą jego bicie, choć tego rodzaju zegary nie istniały w starożytnym Rzymie.

W badaniach historycznych

W historiografii anachronizmem jest przedstawianie i ocenianie wydarzeń z przeszłości tak, jakby należały do innego czasu, w szczególności przenoszenie na dawnych ludzi współczesnych sposobów myślenia i kategorii pojęciowych. Historyk Lucien Febvre zaliczał anachronizm do najpoważniejszych błędów poznawczych, przestrzegając przed interpretowaniem poglądów ludzi minionych epok przez pryzmat późniejszych wyobrażeń. Pokrewnym pojęciem jest prezentyzm, rozumiany m.in. jako interpretowanie przeszłości z perspektywy teraźniejszości; w literaturze przedmiotu oba terminy bywają zarówno stosowane zamiennie jak i rozróżniane.

Anachronizm może mieć również charakter terminologiczny. Na przykład literaturoznawca Grzegorz Marzec zwrócił uwagę, że dziewiętnastowieczne wydania dawnych utworów opatrywano niekiedy określeniem „pamiętniki”, mimo że ich autorzy nie używali takiej nazwy. Wskazał m.in. Pamiętniki Krzysztofa Zawiszy, zatytułowane w rękopisie Liber vitae.