Android (robot)

Japoński android (gynoid-actroid(inne języki)) Repliee Q1(inne języki) na wystawie Expo 2005 w Aichi

Android – humanoidalny robot lub automat o wyglądzie do złudzenia przypominającym człowieka, zwłaszcza naśladujący jego rzeczywistą powierzchowność. W fantastyce naukowej terminem tym określa się także sztucznie wytworzone istoty o budowie organicznej, niekiedy niemal nieodróżnialne od ludzi.

Androidy są popularnym motywem fantastyki naukowej, wykorzystywanym m.in. do podejmowania zagadnień sztucznej inteligencji, świadomości, tożsamości, człowieczeństwa oraz relacji między ludźmi a ich sztucznymi wytworami. Rozwój robotyki umożliwił również konstruowanie rzeczywistych androidów, naśladujących ludzki wygląd i zachowanie.

Terminologia

Nazwa android wywodzi się z nowołacińskiego(inne języki) androides, utworzonego z greckich elementów andro- (od ἀνήρ, anēr, dopełniacz ἀνδρός, andrós – „mężczyzna”) oraz -eidēs (od εἶδος, eidos – „postać, kształt”).

Chociaż etymologicznie określenie to odnosiło się do podobieństwa do mężczyzny, współcześnie używa się go także w odniesieniu do robotów o kobiecym wyglądzie. Dla tych ostatnich używa się też terminów gynoid, feminoid i fembot. W robotyce androidem określa się przede wszystkim robota o wyglądzie zbliżonym do rzeczywistego człowieka, w odróżnieniu od robota humanoidalnego, którego konstrukcja może jedynie naśladować ogólną budowę ludzkiego ciała. Stopień podobieństwa robotów do ludzi może obejmować nie tylko wygląd zewnętrzny, lecz także sposób poruszania się, gesty, mimikę i zachowania społeczne.

W fantastyce naukowej znaczenie terminu jest szersze i niejednolite. Według The Encyclopedia of Science Fiction we współczesnej literaturze fantastycznonaukowej androidem najczęściej nazywa się sztucznego człowieka o budowie organicznej, w odróżnieniu od robota o budowie mechanicznej. Rozróżnienie to nie jest jednak konsekwentnie przestrzegane, a w niektórych utworach oba określenia stosuje się zamiennie. W polskim literaturoznawstwie Antoni Smuszkiewicz definiował androida jako człekokształtny automat lub robota o ludzkim wyglądzie.

Historia pojęcia i jego poprzednicy

Android opracowany przez NASA w latach 80.

Nowołacińska forma androides została odnotowana w języku angielskim w 1727 roku, natomiast angielski wyraz android w znaczeniu człekokształtnego automatu jest poświadczony od 1837 roku.

Idea sztucznego człowieka jest jednak znacznie starsza od samego terminu. Jej poprzednikami były m.in. golem z tradycji żydowskiej oraz homunkulus znany z tradycji alchemicznej. Równolegle rozwijała się rzeczywista historia konstruowania mechanicznych automatów, również naśladujących postać i czynności człowieka. W dawnych przekazach motyw sztucznego człowieka – dziś porównywanego z koncepcją androida – wiązano m.in. z Albertem Wielkim, średniowiecznym scholastykiem, któremu legenda przypisywała skonstruowanie człekokształtnego automatu zdolnego do mówienia i rozumowania. W XVIII wieku szczególną sławę zdobyły urządzenia Jacques’a de Vaucansona, w tym automat grający na flecie. W fantastyce i literaturze przygodowej podobnym konstrukcjom przypisywano możliwości przekraczające ówczesne osiągnięcia techniczne.

Jednym z wczesnych przykładów wykorzystania motywu sztucznego człowieka w literaturze był Piaskun (1816) E.T.A. Hoffmanna, przedstawiający mechaniczną kobietę Olimpię. Motyw ten został następnie spopularyzowany m.in. przez balet Coppélia Léo Delibesa i operę Opowieści Hoffmanna Jacques’a Offenbacha. Sztuczne postacie człekokształtne występują również w Rękopisie znalezionym w Saragossie Jana Potockiego. Późniejszym przykładem jest powieść Ewa jutra(inne języki) (1886; inne wydanie polskie także jako Ewa przyszłości) Auguste’a Villiersa de l’Isle-Adama, przedstawiająca mechaniczną kobietę będącą idealną kopią żywej osoby.

Według The Encyclopedia of Science Fiction jednym z najwcześniejszych utworów literackich posługujących się samym terminem android mógł być poemat utopijny The United Worlds, a Poem, in Fifty Seven Books (1834) Marka Drinkwatera(inne języki), w którym człekokształtne maszyny (któe pisarz nazwał „androides”, w wolnym tłumaczeniu „androideami”) wykonują ciężką pracę fizyczną.

W fantastyce naukowej

W XX wieku motyw androida rozwinął się wraz z popularnością fantastyki naukowej. W dramacie R.U.R. (1920) Karla Čapka występują produkowani masowo sztuczni ludzie, nazywani przez autora robotami. W przeciwieństwie do późniejszego, rozpowszechnionego wyobrażenia robota jako maszyny mechanicznej, istoty te mają budowę organiczną (tu warto podkreślić, że Čapek ukuł termin robot, ale użył go to opisania androidów, nie maszyn dzisiaj zwanych robotami) . Z kolei w filmie Metropolis (1927) Fritza Langa pojawia się mechaniczna kobieta (Maschinenmensch(inne języki)), która przybiera wygląd człowieka. Wyraźniejsze rozróżnienie między mechanicznym robotem a androidem o organicznej budowie upowszechniło się w literaturze fantastycznonaukowej dopiero w latach 40. XX wieku, m.in. za sprawą cyklu Captain Future(inne języki) Edmonda Hamiltona, którego bohaterom towarzyszą zarówno robot, jak i android.

Maschinenmensch(inne języki) - android o kobiecej postaci w filmie Metropolis (1927)

Jednym z powracających motywów fantastycznonaukowych stało się zacieranie granicy między człowiekiem a jego sztucznym odpowiednikiem. W utworach takich jak Le Singe (1925) Maurice’a Renarda(inne języki) czy The Death Guard(inne języki) (1939) Philipa George’a Chadwicka pojawia się motyw wytwarzania wielu jednakowych sztucznych ludzi, budzący niepokój związany z utratą indywidualności i tożsamości. W późniejszej fantastyce androidy stały się także narzędziem rozważań nad naturą świadomości, człowieczeństwa i odróżnianiem tego, co naturalne, od tego, co sztuczne.

Innym ważnym tematem jest emancypacja sztucznych istot i ich sprzeciw wobec podporządkowania ludziom. W powieści W pułapce czasu(inne języki) (1951) Clifforda D. Simaka androidy dążą do wyzwolenia z niewolnictwa. Problematyka ta występuje także w cyklu opowieści o Instrumentalności (Instrumentality of Mankind(inne języki)) Cordwainera Smitha, przedstawiającym prześladowanych sztucznych istot, oraz w powieści Wieża światła (1970) Roberta Silverberga, w której androidy rozwijają własne wierzenia religijne. W takich utworach stosunek ludzi do androidów służy m.in. podejmowaniu zagadnień nierówności społecznych, dyskryminacji i podmiotowości istot sztucznych.

Szczególne znaczenie dla rozwoju motywu miała twórczość Philipa K. Dicka, zwłaszcza powieść Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? (1968), w której granica między człowiekiem a androidem staje się przedmiotem rozważań nad tożsamością i człowieczeństwem. Powieść stała się podstawą filmu Łowca androidów (1982) Ridleya Scotta, przedstawiającego sztucznie wytworzonych ludzi określanych mianem replikantów. Motyw ten powrócił w filmie Blade Runner 2049 (2017). Problematykę świadomości, autonomii i podporządkowania androidów ludziom podejmuje również serial Westworld (2016–2022).

Androidy bywają również przedstawiane jako istoty pragnące uzyskać status człowieka lub zostać zaakceptowane przez ludzkie społeczeństwo. Przykładami są postać Daty z serialu Star Trek: Następne pokolenie oraz android Andrew Martin, bohater opowiadania "Człowiek, który żył dwieście lat"(inne języki) Isaaca Asimova, zekranizowanego jako Człowiek przyszłości (1999). W innych utworach, takich jak film Świat Dzikiego Zachodu (1973), człekokształtne roboty stają się zagrożeniem dla ludzi, którzy je stworzyli.

W polskiej fantastyce naukowej

Motyw człekokształtnego automatu pojawił się w polskiej fantastyce już na początku XX wieku. W opowiadaniu „Sztuczny żołnierz” (1918) Franciszka Mirandoli wynalazca konstruuje mechanicznych żołnierzy mających zastąpić ludzi na polu bitwy. Automaty odmawiają jednak wykonywania rozkazów i uciekają, co nadaje utworowi wymowę pacyfistyczną. W okresie międzywojennym motyw androida wykorzystywano także w satyrze politycznej(inne języki). W powieści Rok przestępny(inne języki) Jana Karczewskiego prezydent fikcyjnego państwa Platania jest zdalnie sterowanym automatem. Podobną rolę pełni tytułowy władca w komedii Król Nikodem (1930) Ferdynanda Goetla i Rafała Malczewskiego. W obu utworach sztuczni przywódcy służą krytyce mechanizmów władzy i zależności polityków od osób sprawujących rzeczywistą kontrolę nad państwem.

W powojennej literaturze polskiej motyw ten wykorzystywał wielokrotnie Stanisław Lem, przedstawiając różne odmiany robotów i tworząc dla nich unikalne nazwy, m.in. aniela w opowiadaniu „Wypadek”, arktana w powieści Niezwyciężony i setaura w opowiadaniu „Polowanie”. W opowiadaniu „Rozprawa” ukazał natomiast androida będącego doskonałym wytworem techniki, nieodróżnialnym od człowieka. Motyw ten występuje również w twórczości Adama Hollanka (Katastrofa na „Słońcu Antarktydy”), Krzysztofa W. Malinowskiego („Uczniowie Paracelsusa”) oraz w utworach fantastycznonaukowych dla młodszych czytelników, takich jak Ci z Dziesiątego Tysiąca Jerzego Broszkiewicza i Sobowtór profesora Rawy Alfreda Szklarskiego.

W polskiej fantastyce naukowej roboty człekokształtne pełnią zarówno funkcję narzędzi technicznych, jak i samodzielnych postaci literackich. Jak zauważył Antoni Smuszkiewicz, wyposażenie robota w zdolność rozumowania i podejmowania niezależnych decyzji pozwala twórcom przedstawiać go jako odpowiednik ludzkiego bohatera, także w opowieściach o buncie robotów(inne języki) i konfliktach między ludźmi a ich sztucznymi wytworami.

W rzeczywistości

Inżynier robotyki Hiroshi Ishiguro(inne języki) (po prawej) i opracowany przez niego android Otonaroid®, rok 2015

Rozwój robotyki umożliwił konstruowanie działających androidów, których wygląd i sposób poruszania się częściowo naśladują ludzkie. Współczesne badania koncentrują się nie tylko na ich budowie mechanicznej, lecz także na odtwarzaniu mimiki, gestów i innych zachowań społecznych. Podobieństwo do człowieka może dotyczyć zarówno cech wyglądu, jak i sposobu działania robota, natomiast przypisywanie maszynie ludzkich cech psychicznych stanowi odrębny proces, określany mianem antropomorfizacji.

Jednym z przykładów są roboty z serii Geminoid(inne języki), rozwijane przez zespół japońskiego robotyka Hiroshi Ishiguro(inne języki) z Uniwersytetu Osakijskiego. Powstały one jako odwzorowania konkretnych osób, w tym samego Ishiguro. Wykorzystuje się je do badań nad komunikacją, społeczną obecnością robotów oraz reakcjami ludzi na interakcje ze sztucznymi odpowiednikami człowieka. Geminoidy mogą być sterowane zdalnie przez człowieka, a zatem realistyczny wygląd androida nie oznacza automatycznie jego pełnej autonomii.

Zobacz też