
Fembot, także gynoid lub feminoid – odmiana androida lub robota humanoidalnego o wyglądzie przypominającym kobietę.
Motyw sztucznej kobiety występuje w mitologii, literaturze i sztuce, a szczególnie popularny jest w fantastyce naukowej. Femboty przedstawiane są m.in. jako towarzyszki ludzi, roboty służebne, obiekty pożądania oraz istoty dążące do niezależności od swoich twórców.
W rzeczywistości konstrukcje tego rodzaju rozwijane są m.in. w ramach robotyki społecznej i badań nad interakcjami człowieka z robotem. Zarówno fikcyjne, jak i rzeczywiste femboty są przedmiotem badań dotyczących stereotypów płciowych i społecznego postrzegania technologii.
W polskiej literaturze naukowej w odniesieniu do androidów i robotów przypominających kobiety używa się, podobnie jak w języku angielskim, określeń fembot, gynoid i, rzadziej, feminoid.
Określenie gynoid utworzono przez analogię do nazwy android, której grecki źródłosłów odnosi się do podobieństwa do mężczyzny. Współcześnie jednak termin android ma szersze znaczenie i stosuje się go niezależnie od płci, którą ma przypominać robot humanoidalny. Termin ten stanowi więc żeńską odmianę androida. Nazwę gynoid zaproponował w 1979 roku amerykański pisarz Isaac Asimov w eseju The Vocabulary of Science Fiction, poświęconym terminologii fantastyki naukowej. Określeniem tym posłużyła się następnie brytyjska pisarka Gwyneth Jones w powieści Divine Endurance (1984).
Z kolei nazwa fembot (od ang. female robot, dosł. robot kobiecy) zyskała popularność w latach 70. XX wieku za sprawą amerykańskiego serialu telewizyjnego The Bionic Woman.
Angielskie słowo feminoid jest poświadczone już w XIX wieku, pierwotnie jednak nie odnosiło się do robotów, lecz było przymiotnikiem oznaczającym podobieństwo do kobiety lub posiadanie cech kobiecych. W terminologii robotycznej jako synonim fembota i gynoida występuje m.in. w opracowaniach z początku XXI wieku.


Idea sztucznej kobiety ma długą tradycję w kulturze. Jednym z jej mitologicznych pierwowzorów jest opowieść o Pigmalionie, znana m.in. z Metamorfoz Owidiusza. W opowieści Pigmalion zakochuje się w wyrzeźbionym przez siebie posągu kobiety, któremu bogini Wenus nadaje życie. Postać ta w późniejszych wersjach mitu otrzymała imię Galatei. Mit ten był wielokrotnie przetwarzany w późniejszej literaturze i sztuce, również w utworach przedstawiających kobiety stworzone za pomocą techniki.
W starożytności pojawiały się także wyobrażenia sztucznych kobiet pełniących funkcje służebne. W Iliadzie Homera Hefajstosowi pomagają wykonane ze złota służebnice, obdarzone zdolnością mówienia, inteligencją i siłą. Filon z Bizancjum opisał natomiast mechaniczny automat w postaci kobiety nalewającej wino. W średniowieczu konstrukcje podobnego rodzaju przedstawił w swoim traktacie inżynier Al-Dżazari, m.in. automaty podające wino lub wodę do obmywania rąk.
Konstruowanie automatów o kobiecym wyglądzie ma tradycję sięgającą co najmniej renesansu. W zbiorach Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu znajduje się pochodzący z XVI wieku automat przedstawiający kobietę grającą na instrumencie strunowym, przypisywany niekiedy pochodzącemu z Włoch konstruktorowi Juanelo Turriano. W XVIII wieku podobne urządzenia budowali szwajcarscy zegarmistrzowie, m.in. Pierre Jaquet-Droz i jego współpracownicy. Do najbardziej znanych automatów o kobiecym wyglądzie z tego okresu należą grająca na niewielkich organach La Musicienne, zaprezentowana publicznie w 1774 roku, oraz Cymbalistka, wykonana w warsztatach Petera Kintzinga i Davida Roentgena pod koniec 1784 roku dla Marii Antoniny.
Oba urządzenia nie tylko wykonywały utwory muzyczne, lecz także odtwarzały ruchy ciała towarzyszące grze. Można je interpretować jako wyraz oświeceniowej kultury uczuciowości, w której gesty muzykującej osoby miały przekazywać słuchaczom jej emocje.
W drugiej połowie XIX wieku wytwarzanie automatów uległo uprzemysłowieniu, zwłaszcza we Francji, co przyczyniło się do zwiększenia ich dostępności i zróżnicowania. Jak zauważa Julie Wosk, wiele z nich przedstawiało kobiety podczas konwencjonalnych zajęć domowych, np. opieki nad dziećmi, szycia czy prania. Powstawały jednak także wizerunki kobiet wykraczających poza tradycyjne role społeczne; ok. 1900 roku francuska firma Renou wyprodukowała automat przedstawiający działaczkę na rzecz praw kobiet, czytającą tekst zatytułowany Droits de Femme (Prawa kobiet).
Jednym z najbardziej znanych wczesnych przedstawień mechanicznej kobiety jest Olimpia, bohaterka opowiadania Piaskun (1816) E.T.A. Hoffmanna, w której zakochuje się nieświadomy jej sztucznej natury mężczyzna. Postać ta przyczyniła się do popularyzacji motywu ożywionej lalki, wykorzystanego następnie m.in. w balecie Coppélia Léo Delibesa oraz operze Opowieści Hoffmanna Jacques’a Offenbacha.
Istotnym dla rozwoju motywu sztucznej kobiety utworem była powieść Ewa jutra (L’Ève future, 1886; pierwsze wydanie polskie jako Ewa przyszłości) Auguste’a Villiersa de l’Isle-Adama. Fikcyjna wersja Thomasa Edisona konstruuje sztuczną kobietę o imieniu Hadaly, fizycznie przypominającą ukochaną jego przyjaciela, lecz zaprogramowaną tak, aby odpowiadać jego oczekiwaniom.

Jednym z najbardziej wpływowych przedstawień fembota w historii kina jest Maschinenmensch z filmu Metropolis (1927) Fritza Langa, powstałego na podstawie powieści Thei von Harbou. Skonstruowana przez wynalazcę Rotwanga mechaniczna kobieta przybiera postać Marii, jednej z bohaterek utworu. W przeciwieństwie do swojego ludzkiego pierwowzoru sztuczna Maria jest przedstawiana jako uwodzicielska i niebezpieczna. Postać ta łączy fascynację możliwościami techniki z lękiem przed jej rozwojem i utratą kontroli nad sztucznie stworzonym życiem.
W amerykańskiej telewizji lat 60. i 70. XX wieku pojawiały się zarówno femboty ucieleśniające tradycyjne wyobrażenia o kobiecości, jak i postacie podważające te wyobrażenia. W serialu My Living Doll (1964–1965) inteligentna i atrakcyjna Rhoda, próbny model robota, zostaje zatrudniona jako sekretarka. Odmiennym przykładem jest Verda z odcinka The Android Machine (1966) serialu Zagubieni w kosmosie; początkowo traktowana jako służąca, wykazuje zdolności techniczne przewyższające umiejętności jej właściciela. W serialu The Bionic Woman (1976–1978) tytułowa superbohaterka będąca cyborgiem walczy z przeciwnikami nazywanymi fembotami.
W fantastyce naukowej motyw fembota często wiązano z konwencją robota służebnego, wyposażając sztuczną kobietę w cechy idealnej partnerki, opiekunki lub gospodyni domowej. Przykładem jest powieść Żony ze Stepford (1972) Iry Levina oraz jej adaptacje filmowe z 1975 i 2004 roku. Zastąpienie kobiet posłusznymi maszynami służy ukazaniu i krytyce tradycyjnych wyobrażeń dotyczących ich ról społecznych. Wosk zwraca uwagę na odmienny ton obu ekranizacji: wcześniejsza utrzymana jest w konwencji horroru, późniejsza ma bardziej komediowo-satyryczny charakter.
W fantastyce występują również femboty przedstawiane jako życzliwe opiekunki, nie zawsze o wyglądzie młodej kobiety. W odcinku I Sing the Body Electric (1962) serialu Strefa mroku, do którego scenariusz napisał Ray Bradbury, robot o wyglądzie starszej kobiety opiekuje się dziećmi po śmierci ich matki. Motyw ten został wykorzystany ponownie w filmie telewizyjnym The Electric Grandmother (1982).
Femboty występują także jako sztuczne istoty o budowie organicznej, jak żeńscy replikanci w filmie Łowca androidów (1982) Ridleya Scotta, w tym Rachael i Pris. Ich przedstawienie wiąże się z problematyką granicy między człowiekiem a istotą sztuczną, a także seksualności, tożsamości i podporządkowania. W przypadku Rachael istotnym wątkiem jest odkrycie przez nią własnej sztucznej natury i pochodzenia jej wspomnień.
W japońskim filmie animowanym Ghost in the Shell 2: Innocence (2004) Mamoru Oshii femboty produkowane jako roboty seksualne (seksboty) noszą nazwę Hadaly, nawiązującą do postaci z Ewy jutra. Fabuła wykorzystuje ich bunt do rozważań nad świadomością i podmiotowością istot sztucznych; na wygląd fembotów wpłynęły m.in. lalki niemieckiego artysty Hansa Bellmera. W filmie 2046 (2004) Wonga Kar-Waia femboty pełnią funkcje służebne wobec pasażerów futurystycznego pociągu, a relacja jednego z podróżnych ze sztuczną kobietą stanowi element opowieści o niespełnionej miłości.
Wśród późniejszych utworów wykorzystujących motyw fembota znajdują się m.in. film Ex Machina (2014) i serial Westworld (2016–2022). W obu dziełach sztuczne kobiety usiłują wyzwolić się spod kontroli swoich twórców, przeciwstawiając się narzuconym im funkcjom.
Motyw fembota wykorzystywano także w teledyskach. W All Is Full of Love (1999) Björk przedstawione zostały dwa roboty o twarzy piosenkarki, nawiązujące ze sobą intymną relację. W teledysku do utworu Charmer (2012) Aimee Mann zastępuje samą siebie robotyczną sobowtórką, która z czasem zaczyna zagrażać jej własnej karierze.
Postać fembota jest przedmiotem zainteresowania badaczy kultury, w szczególności reprezentujących perspektywę feministyczną, posthumanistyczną i badań nad społeczno-kulturowym rozumieniem płci. Wskazują oni m.in. na powracający motyw stworzenia przez mężczyznę sztucznej kobiety odpowiadającej jego wyobrażeniom o idealnej partnerce. W takich przedstawieniach akt stworzenia sztucznej istoty bywa interpretowany jako wyraz dążenia do kontroli nad kobiecością oraz uniezależnienia procesu powstawania życia od biologicznej reprodukcji.
Julie Wosk wyróżnia w historii przedstawień sztucznych kobiet dwie tradycje: motyw konstruowania idealnej partnerki zgodnie z męskimi oczekiwaniami oraz wykorzystywanie wizerunków sztucznych kobiet przez artystki do kwestionowania stereotypów i ukazywania zmieniających się tożsamości kobiet. W jej ujęciu przemiany tych przedstawień odzwierciedlają zarówno rozwój technologii, jak i przemiany społeczne.
Zdaniem Ewy Fiuk przedstawienia sztucznych kobiet w kinie fantastycznonaukowym zawierają zarówno ewolucję tradycyjnych ról płciowych, jak i ich utrwalanie. Nawet femboty obdarzone samodzielnością, siłą fizyczną i zdolnością podejmowania decyzji często ukazywane są w sposób podkreślający ich atrakcyjność seksualną i czyniący z nich przedmiot męskiego spojrzenia.
Z kolei Şirin Fulya Erensoy interpretuje współczesnego fembota jako przekształcenie archetypu femme fatale. W odróżnieniu od bohaterek tradycyjnego filmu noir, których próby uzyskania niezależności często kończą się tragicznie, niektóre sztuczne bohaterki współczesnej fantastyki naukowej skutecznie przeciwstawiają się porządkowi społecznemu i przeznaczeniu nadanemu im przez ich twórców.

Rzeczywiste roboty o kobiecym wyglądzie konstruowane są m.in. na potrzeby robotyki społecznej, badań nad komunikacją pomiędzy człowiekiem a maszyną oraz odtwarzania ludzkiej mimiki i zachowań. Zarówno budowa zewnętrzna robota, jak i jego głos, imię oraz sposób zachowania mogą wpływać na sposób postrzegania go przez człowieka.
Femboty były rozwijane m.in. przez zespół japońskiego robotyka Hiroshi Ishiguro z Uniwersytetu Osakijskiego. Do jego konstrukcji opracowanych w pierwszej dekadzie XXI wieku należą roboty Repliee Q1 (2004) i Repliee Q2 (2005). Wystawiony w 2005 roku w prefekturze Aichi robot Repliee miał miękką silikonową skórę i naśladował m.in. mruganie, ruchy ust oraz oddychanie. Kolejnym przykładem jest Geminoid F (2010), android przedstawiający podobiznę konkretnej osoby, wykorzystywany w badaniach nad społecznym oddziaływaniem robotów i zdolny do odtwarzania mimiki zdalnie sterującego nim człowieka. Roboty przypominające wyglądem kobiety rozwijano również w Korei Południowej, m.in. w ramach projektu EveR realizowanego przez Korea Institute of Industrial Technology.


Do innych japońskich konstrukcji należą zaprezentowany w 2005 roku robot do tańca towarzyskiego (Partner Ballroom Dance Robot), opracowany przez zespół Kazuhiro Kosugego, oraz HRP-4C, którego w 2009 roku przedstawiano jako robotyczną modelkę. Femboty wykorzystywano również w sztuce scenicznej: Geminoid F występował w sztuce Sayonara japońskiego dramaturga Orizy Hiraty, w której grał opiekunkę ciężko chorej dziewczyny.
Jednym z zastosowań konstrukcji przypominających kobiety jest tworzenie seksbotów. Innymi obszarami zainteresowania konstruktorów są m.in. opieka nad ludźmi, towarzyszenie im oraz świadczenie usług. Rozwój tego rodzaju technologii jest przedmiotem dyskusji dotyczących relacji międzyludzkich i społecznych konsekwencji automatyzacji.
Realistyczny wygląd fembotów wiąże się również z problemem doliny niesamowitości, opisanym w 1970 roku przez japońskiego robotyka Masahiro Moriego. Wosk przywołuje przypadek robotów z serii Repliee, które mogą wydawać się ludzkie, lecz pewne nienaturalne ruchy lub zakłócenia ich działania ujawniają ich mechaniczny charakter i mogą budzić niepokój. Autorka zestawia to z motywem odkrycia sztucznej natury kobiety w Piaskunie Hoffmanna i w Żonach ze Stepford.
Nadawanie robotom cech związanych z płcią w rozumieniu społeczno-kulturowym, określane niekiedy jako genderyzacja, jest jednym z aspektów antropomorfizacji maszyn. Może być zamierzonym działaniem projektantów, jak również wynikać ze sposobu interpretowania przez użytkowników cech wyglądu i zachowania urządzeń.
Amerykańska antropolożka Jennifer Robertson, analizując rozwój robotyki w Japonii, zwróciła uwagę, że projektanci robotów często kierują się rozpowszechnionymi w społeczeństwie wyobrażeniami dotyczącymi kobiecości i męskości. W rezultacie konstruowanie robotów o cechach określonej płci i przypisywanie im związanych z nią funkcji może przyczyniać się do utrwalania istniejących stereotypów i nierówności społecznych.
Przegląd 35 badań empirycznych nad interakcjami człowieka z robotami humanoidalnymi, opublikowany w 2023 roku przez Giulię Perugię i Dominikę Lisy, wskazuje, że nadawanie robotom cech określonej płci wpływa przede wszystkim na przypisywanie im stereotypowych cech i ocenę ich przydatności do określonych zadań. Robotom postrzeganym jako kobiece częściej przypisywano cechy związane z relacjami społecznymi i troską o innych. Nie stwierdzono natomiast wyraźnych korzyści wynikających z genderyzacji robotów pod względem ich ogólnej akceptacji czy sympatii, jaką wzbudzają u użytkowników.