Antykemalizm

Antykemalizm lub sprzeciw wobec kemalizmu oznacza odrzucenie kemalizmu, tureckiej ideologii nacjonalistycznej opartej na zbiorze zasad Mustafy Kemala Atatürka, a także dążenie do ograniczenia rozpowszechniania publikacji i opracowań popierających tę ideologię. Niektórzy przeciwnicy kemalizmu odrzucają go ze względu na zasadę laicyzmu, inni zaś postrzegają go jako ideologię burżuazyjną. Inni sprzeciwiają się kemalizmowi, ponieważ uważają, że wiąże się on z nadmiernym nacjonalizmem oraz polityką asymilacji kulturowej wobec różnych tożsamości etnicznych w Turcji. Okres rządów jednopartyjnych, w którym realizowano politykę kemalistowską, był krytykowany przez niektórych przeciwników tej ideologii z powodu autorytaryzmu i zakazów, wywierania presji na przekonania religijne społeczeństwa oraz prób kształtowania jednolitego modelu obywatela oderwanego od społeczeństwa. Okres po 1980 roku był również czasem rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i nasilania się publicznej debaty na temat antykemalizmu.

Krytyka kemalizmu

System jednopartyjny

Niektórzy przeciwnicy kemalizmu uważają okres jednopartyjnych rządów Republikańskiej Partii Ludowej (CHP) za okres dyktatury. Zgodnie z tym poglądem, mimo że republika kemalistowska deklarowała przekazanie suwerenności narodowi, w rzeczywistości władza skupiona była w rękach przywódców CHP. O tym, co powinien robić naród, decydowała jedyna legalnie działająca partia, a brak innych partii miał świadczyć o tym, że suwerenność nie należała do społeczeństwa i że system miał charakter dyktatorski. W latach 30. XX wieku Turcję określano w niektórych zestawieniach jako czwartą dyktaturę jednopartyjną w Europie.

Niedemokratyczny charakter kemalizmu

Jednopartyjny model kemalizmu był krytykowany przez jego przeciwników. Według Cemila Koçaka, krytyka kemalizmu, ideologia ta w rzeczywistości nie zakładała przejścia do systemu wielopartyjnego, a dwie próby wprowadzenia takiego systemu miały jedynie pozorny charakter. Chociaż Wolna Partia Republikańska została rozwiązana po trzech miesiącach przez jej założyciela i przewodniczącego Fethi Okyara, nie podjęto kolejnej próby przejścia do systemu wielopartyjnego poprzez utworzenie innej partii. Do systemu wielopartyjnego przeszła dopiero 16 lat później, według tej interpretacji również pod presją państw zachodnich.

Uniformizacja społeczeństwa

Według niektórych przeciwników kemalizmu, w okresie jednopartyjnych rządów CHP państwo dążyło do wychowania obywateli według jednego, narzuconego wzorca. Reżim kemalistowski miał ingerować we wszystkie sfery życia społeczeństwa i poprzez naciski określać, w jaki sposób ludzie powinni żyć. Zwolennicy Drugiej Republiki postrzegali kemalizm jako ideologię przeciwną wolnościom jednostki.

Brak oparcia w społeczeństwie i despotyzm

Jednym z zarzutów wobec kemalizmu jest to, że reformy kemalistowskie nie wynikały z woli społeczeństwa, lecz były wprowadzane odgórnie i przy użyciu nacisku. İdris Küçükömer określał okres jednopartyjnych rządów CHP jako despotyczny. Według Küçükömera CHP nie zdołała stworzyć społeczeństwa obywatelskiego, a nawet utrudniała jego powstanie. W ramach innego nurtu krytyki podważano arbitralny charakter zmian konstytucyjnych w okresie jednopartyjnym. Krytycy twierdzili również, że kodeks karny i kodeks cywilny były pozbawione tureckiego charakteru, ponieważ opierały się na kulturach innych narodów. Cemil Koçak twierdził ponadto, że jedno z republikańskich haseł, „suwerenność narodowa”, pozostało jedynie na papierze.

Niepowodzenie rozwoju gospodarczego

İdris Küçükömer twierdził, że Turcja nie zdołała osiągnąć rozwoju gospodarczego w okresie kemalistowskich rządów jednopartyjnych. Według niego w latach 1923–1933 państwo podejmowało próby rozwoju gospodarczego na bardziej liberalnej i kapitalistycznej drodze, a po ich niepowodzeniu CHP powróciła do etatyzmu. Küçükömer krytykował także niestabilną politykę gospodarczą opartą na metodzie prób i błędów, określając ją jako „wychowywanie kapitalistów rękami państwa”.

Nacjonalizm i asymilacja

Niektórzy przeciwnicy kemalizmu sprzeciwiają się tej ideologii, twierdząc, że prowadziła ona politykę przymusowej turcyzacji i asymilacji wobec mniejszości zamieszkujących Turcję, takich jak Kurdowie. Kemalizm jest krytykowany jako ideologia uniformizująca i oparta na koncepcji jednego narodu, a prowadzoną w jej ramach politykę postrzega się jako formę asymilacji kulturowej. Istnieją również grupy, które krytykują kemalizm, uznając go za ideologię nacjonalistyczną i asymilacyjną.

Presja na przekonania religijne

Niektórzy przeciwnicy kemalizmu krytykowali okres kemalistowskich rządów jednopartyjnych za ograniczanie sfery religijnej na rzecz sekularyzmu. Za radykalne działania w dziedzinie laicyzmu, które miały wyłączać życie religijne, symbole i idee z przestrzeni publicznej, uznawali między innymi rozdzielenie religii i polityki w ramach ustawy o zdradzie ojczyzny, zniesienie kalifatu, likwidację sądów szariackich, przyjęcie ustawy o unifikacji szkolnictwa, zamknięcie tekke, zawij i türbe, usunięcie z konstytucji zapisu o religii państwowej oraz wprowadzenie obowiązku odprawiania wezwania na modlitwę w języku tureckim. Według przeciwników kemalizmu zasada laicyzmu zakłada rozdział spraw religijnych i państwowych, podczas gdy w reżimie kemalistowskim to państwo decydowało o sposobie praktykowania religii, a nawet zakazywało jej przejawów. Twierdzili oni, że wywierano presję na przekonania religijne społeczeństwa. Krytykowali również reżim za to, że poprzez ingerencję państwa w religię znosił rozdział między religią a państwem, co — w ich ocenie — było sprzeczne z samą zasadą laicyzmu. Wysuwano także argument, że reforma alfabetu tureckiego zerwała więzi z przeszłością, a zniesienie kalifatu przerwało religijne relacje z innymi krajami świata islamu. Z drugiej strony wśród osób krytykujących kemalizm z perspektywy religijnej są tacy, którzy postrzegają okres republikański jako czas traumy i krzywd w kontekście własnej przyszłości. Z tego powodu niektórzy autorzy określają ich uczucia wobec kemalizmu i jego głównej postaci, Atatürka, jako rozgoryczenie, gniew i urazę.

Brak wolności prasy w okresie jednopartyjnych rządów CHP

Według niektórych przeciwników kemalizmu w okresie jednopartyjnych rządów kemalistowskiego CHP gazety nie miały wystarczającej swobody ani możliwości krytykowania władz. Według tej opinii większość ówczesnych gazet popierała jedyną partię rządzącą i musiała to robić. Nawet w okresie powstania Wolnej Partii Republikańskiej, która została rozwiązana po trzech miesiącach, prasa związana z CHP od razu zaatakowała nowe ugrupowanie. Cemil Koçak opisał tę sytuację słowami: „Prasa władzy potępiła członków Wolnej Partii Republikańskiej już na samym początku”. Prasa kontrolowana przez CHP nie przyjęła nowej partii przychylnie, a granice, w których mogła ona prowadzić działalność opozycyjną, zostały wyznaczone przez władze za pośrednictwem mediów już na początku jej istnienia. Partia została następnie rozwiązana po burzliwym wiecu w Izmirze.

W okresie jednopartyjnych rządów CHP gazety popierające dwie partie opozycyjne utworzone w ramach prób przejścia do systemu wielopartyjnego były surowo karane. Dzienniki Vatan, Tanin, Tevhid-i Efkâr i Adana Tokgöz otrzymały surowe kary za popieranie Postępowej Partii Republikańskiej. Z kolei Son Telgraf i Yeni Sabah zostały ukarane za popieranie Wolnej Partii Republikańskiej. Kary te oceniano jako niezgodne z zasadami demokracji.

Historiografia kemalistowska

Niektórzy przeciwnicy kemalizmu krytykują kemalistowskie podejście do historiografii oraz historię oficjalną. Ci, którzy uważają okres jednopartyjnych rządów CHP za dyktaturę, odrzucają narrację historyczną, według której Atatürk pragnął systemu wielopartyjnego i demokracji. Inny pogląd głosi, że turecka wojna o niepodległość nie miała charakteru antyimperialistycznego. Według Murata Belgego i İdrisa Küçükömera wojna o niepodległość nie była wojną antyimperialistyczną, lecz wyłącznie konfliktem turecko-greckim. Przeciwnik kemalizmu Kadir Mısıroğlu twierdził natomiast, że historiografia kemalistowska rozpoczyna historię Turków od Atatürka i Republiki Turcji, zaprzeczając wcześniejszej przeszłości.

Partyjność i stronniczość prezydenta

W ciągu 27 lat kemalistowskiego reżimu jednopartyjnego prezydent należał do partii rządzącej i — według przeciwników kemalizmu — nie był bezstronny. Atatürk i İsmet İnönü pełnili jednocześnie funkcje przewodniczącego CHP i prezydenta Republiki; sytuacja ta była krytykowana przez niektórych przeciwników kemalizmu. Gdy powstała Wolna Partia Republikańska i podjęto próbę wprowadzenia systemu wielopartyjnego, osoby związane z tym ugrupowaniem zwróciły się do Mustafy Kemala Paszy, aby zachował neutralność i wystąpił z CHP. Mustafa Kemal nie opuścił jednak partii w czasie sprawowania urzędu prezydenta. Również Postępowa Partia Republikańska, pierwsza partia opozycyjna, sprzeciwiała się łączeniu przez Atatürka funkcji prezydenta z kierowaniem partią i opowiadała się za neutralną, bezpartyjną prezydenturą.

Zakaz obchodów Święta Pracy 1 maja

W Turcji w 1921 roku odbyły się demonstracje z okazji 1 maja, mimo zakazów wydanych przez siły okupacyjne. Wśród postanowień Kongresu Gospodarczego w Izmirze, który odbył się kilka miesięcy przed proklamacją Republiki, znalazł się apel o uznanie 1 maja za święto robotników i ludzi pracy, a także postulaty uznania przedstawicielstwa robotniczego oraz praw do strajku i zrzeszania się w związkach zawodowych. 1 maja obchodzono w Turcji swobodnie między innymi w 1922 i 1923 roku, jednak w kolejnych latach święto napotykało różnego rodzaju ograniczenia i zakazy. Po uchwaleniu w 1925 roku ustawy o utrzymaniu porządku prawa takie jak działalność związkowa, strajki i organizowanie obchodów zostały zawieszone, a skutki tych ograniczeń utrzymywały się w następnych latach. W 1935 roku nazwę święta zmieniono na „Święto Wiosny” i ustanowiono dzień wolny od pracy.

Cemil Koçak, przeciwnik kemalizmu, zwrócił uwagę na to, że w „Deklaracji dziewięciu zasad” opublikowanej 8 kwietnia 1923 roku nie uwzględniono postulatów robotników. Przypominając, że Święto Pracy obchodzono swobodnie nawet w ostatnich latach Imperium Osmańskiego, krytykował zakaz obchodów 1 maja w okresie jednopartyjnych rządów CHP, za prezydentur Atatürka i İnönü. Podkreślał również, że w 1921 roku, gdy turecka wojna o niepodległość nadal trwała, brytyjskie i francuskie władze okupacyjne zezwoliły na obchody 1 maja nawet w okupowanym Stambule. Krytykował zatem fakt, że święta obchodzone w państwach imperialistycznych nie można było obchodzić w jednopartyjnych rządach CHP.

Niektórzy znani przeciwnicy kemalizmu

Literatura związana z tematem