Aszi

Występowanie i znaczenie

Formy leksemu aši- pojawiają się w Gathach siedemnaście razy. Zdaniem badaczy takich jak Skjaervo, Schlerath, Malandra(inne języki), Stausberg(inne języki), Kreyenbroek, Lecoq czy Boyce aši- występuje tam przede wszystkim w znaczeniu odpłaty mającej być rezultatem wyborów człowieka. Część badaczy wskazuje, że chodzi tutaj o „dobrą odpłatę”, czyli nagrodę za postępowanie, np. za pobożność. Na poparcie tej interpretacji przywoływane są fragmenty z Jasny 51.10 i 51.21. Inni badacze uważają, że nie ma tutaj mowy o odpłacie tylko w pozytywnym sensie. Aszawan (awestyjskie ašavan) czyli ktoś, kto wybiera porządek i zasady ustanowione przez Mazdę, może liczyć na nagrodę, ale drudżwant(inne języki) (awestyjskie drəgvant), który odrzuca ład Mazdy, poniesie karę. Za tą interpretacją przemawiać ma Jasna 43.5. Natura tej odpłaty nie jest oczywista – może dotyczyć życia doczesnego, życia pozagrobowego lub obydwu tych sfer. Zdaniem Kreyenbroeka Jasna 50.3 jest śladem powiązania konceptu aszi z płodnością.

Nieco inne rozumienie prezentował Eric Pirart. Zgadzał się, że rolą Aszi (termin ten w Gathach można, jego zdaniem, rozumieć zarówno jako koncept jak i jego personifikację) było pomnażanie dobytku i sił czcicieli Ahury Mazdy, ale uważał, że była to pochodna podstawowej funkcji, która zasadzała się na transferowaniu rytualnych myśli, słów i czynów do bóstwa któremu poświęcony był dany obrzęd. Stąd rozumiał aši- jako „przybycie, szczęśliwe zrządzenie, sprawienie że coś dociera” i tłumaczył to pojęcie jako „Dedykację”. Miała ona sprawiać, że właściwe myśli, słowa i czyny trafiają do boskiego adresata. Jego zdaniem Jasna 45.9, 46.2 i 46.18 potwierdzają takie rozumienie. Należy jednak zaznaczyć, że inni tłumacze nie zgadzają się, że awestyjskie ašā w tych fragmentach jest miejscownikiem od aši- i w związku z tym odnoszą je do Aszy, a nie Aszi. Pirart uważał też, że aši- nie odpowiada tylko za transfer od ludzi do bóstwa, ale także za odpłatę bóstwa, które miało zapewniać swoim czcicielom zdrowie, potomstwo, dostatek jedzenia i dobre życie pozagrobowe.

Aszi w Gathach pojawia się przy okazji wzmianek o Sraoszy (np. Jasna 43.12) oraz osobowo ujmowanej Aszy (Jasna 51.10 i 28.7). W utworach młodoawestyjskich relacje te są jeszcze wyraźniejsze i częściej opisywane – zwłaszcza ze Sraoszą. Aszi jest wzmiankowana nie tylko w Gathach, ale także w innym dziele staroawestyjskim – Jasnie Siedmiu Rozdziałów(inne języki), gdzie pojawia się w Jasnie 38.2. Według Narten Aszi została tam wymieniona jako istota godna czci (czyli jazata).

Kwestia personifikacji

Większość badaczy interpretowała gathyjską aszi przede wszystkim jako abstrakcyjną „nagrodę” lub „odpłatę”, która nie została jeszcze jednoznacznie spersonifikowana jako bóstwo. Humbach podkreślał, że w Gathach tylko Ahura Mazda jest konsekwentnie przedstawiany jako osobowy byt. Z drugiej jednak strony w niektórych miejscach, gdy podmiot zwraca się do sił boskich używa liczby mnogiej (np. Jasna 29.1). W liczbie mnogiej pojawia się także tytuł „Ahura”, używany w odniesieniu do Mazdy (np. Jasna 30.9 i 31.4). Według Humbacha sposób ujmowania Aszy (Porządek/Prawda), Wohu Manaha (Dobra Myśl), Aszi i podobnych pojęć nie jest jednolity ani zawsze jednoznaczny: w zależności od kontekstu w danym fragmencie, słowa te można interpretować jako odnoszące się do osobowych bytów, abstrakcyjnych zasad, przymiotów bóstwa, a nawet przymiotów człowieka. Podobne stanowisko zajmował Pirart. Zdaniem Humbacha w Gathach są co najmniej dwa miejsca, w których Aszi występuje jako osoba (Jasna 31.4 i 43.12). Również Lecoq był zdania, że Aszi jest jednym z nielicznych bóstw z okresu młodoawestyjskiego, które pojawiają się jako osoby już w utworach staroawestyjskich. Taką możliwość dopuszczała także Narten(inne języki).

Występowanie

W utworach klasyfikowanych jako młodoawestyjskie Aszi występuje już jednoznacznie jako osobowa jazata o dużym znaczeniu. Jej hymn z Jasny jest umieszczony między Gathą Wohuchszathra(inne języki) a Gathą Wahisztoiszti(inne języki). Zdaniem Lecoqa takie umiejscowienie hymnu podkreśla znaczenie Aszi dla zaratusztrianizmu. Jazacie dedykowany jest także Ard Jaszt. Oprócz tego pojawia się też w innych jasztach: Tir Jaszcie(inne języki), Mihr Jaszcie(inne języki), Srosz Jaszcie(inne języki), Frawardin Jaszcie(inne języki), Asztad Jaszcie(inne języki) i Zamjad Jaszcie(inne języki). Aszi jest także wzmiankowana w klasyfikowanych jako młodoawestyjskie częściach Jasny: Srosz Dronie, Hom Sztomie(inne języki), wstępie i zakończeniu Staoty Jesnji(inne języki) oraz Ab-Zohrze(inne języki). Oprócz tego występuje też w innych częściach Jasny. Pojawia się także w Widewdadzie(inne języki), Wisperadzie(inne języki) i Sih-rozag(inne języki).

Funkcje i charakterystyka

Aszi jest opisana jako wysoka, piękna i silna młoda kobieta o idealnej sylwetce. Jej oblicze ma jaśnieć blaskiem, a ona sama ma być obdarzona potężną życiową siłą. Opisuje się ją jako jedną z jazat, które mogą obdarzyć ludzi chwareną. Według utworów awestyjskich Aszi ma zwyczaj podróżowania za pomocą szybkiego rydwanu i zdolność do obdarzania swoich wyznawców dobrami. Ma także aspekt wojowniczy – przypisuje się jej pomoc wiernym w walce zbrojnej. Najsilniej wiąże się ją jednak z życiem rodzinnym, dobrobytem i pomyślnością. Domostwa nawiedzane przez jazatę są opisywane jako te, w których stada bydła osiągają dużą liczebność, nie brakuje pożywienia, wonności, kosztownych tkanin, złota i srebra. Mężów oczekują piękne, bogato ubrane i noszące liczne ozdoby żony, pragnące zaznać z nimi przyjemności cielesnych. Córki mężczyzn, którzy cieszą się przychylnością Aszi, są zdrowe i piękne.

Aszi ma również zapewniać szybkie konie, silne wielbłądy i skuteczną broń. Malandra uważał Ard Jaszt za ważne źródło wiedzy o tym, jak autorzy awestyjscy wyobrażali sobie szczęśliwe i udane życie rodzinne oraz zasobne gospodarstwo domowe. Aszi była również silnie związana z ludzką płodnością i seksualnością. Z jej kultu wykluczone były osoby niedojrzałe płciowo, bezpłodne albo dotknięte dolegliwościami płciowymi. W Ard Jaszcie jazata skarży się między innymi na bezpłodną kobietę, kobietę rodzącą dziecko poczęte z mężczyzną innym niż jej mąż oraz na gwałcicieli. Lecoq interpretował te skargi jako mitologiczne uzasadnienie wyłączenia określonych osób z jej kultu. Jasna 52 podkreśla jej rolę jako tej, która przydziela nagrody wiernym oraz przypisuje jej moc uzdrawiania (wód, bydła i roślin), skuteczną walkę z dewami, odpieranie ataków nieprzyjaciół danego rodu i troskę o kult Amszaspandów.

Relacje z innymi jazatami

W Młodszej Aweście jest przedstawiana jako córka Ahury Mazdy i Armaiti, siostra Amszaspandów, Daeny, Sraoszy, Rasznu i Mitry. Jest jedyną jazatą której utwory awestyjskie przypisują nie tylko ojca, ale także matkę. Aszi jest powiązana z chwareną, której może udzielać ludziom. Kreyenbroek uważał, że związek ten jest podkreślany zwierzęcą symboliką oraz opuszczaniem wyznawców, gdy pojawiają się warunki, które bóstwo uznaje za nieodpowiednie. Motywy te widać także w opisach Weretragny, stąd pogląd Kreyenbroeka o bliskich związkach między tą trójką i ich możliwym pochodzeniu z czasów sprzed pojawienia się Gath. Aszi jest przedstawiana także w towarzystwie Mitry jak i Parendi. Parendi zazwyczaj występuje w utworach razem z Aszi. Związki z Mitrą są na tyle silne, że ofiarowanie libacji Aszi jest przedstawiane jako równoznaczne z ofiarowaniem libacji Mitrze. Z powodu tych relacji istnieje pogląd, że Aszi jest irańskim odpowiednikiem wedyjskiego Bhagi, który w wierzeniach staroindyjskich był towarzyszem Mitry.

Obok Mitry Aszi jest silnie związana ze Sraoszą. Sraosza jest określany jako ašivant- („obdarzony/posiadający aszi”) oraz ašiia- („przyjaciel aszi”). Możliwym wytłumaczeniem bliskiego związku jest przekonanie o nagrodzie/odpłacie (znaczenie imienia Aszi) Mazdy dla tych, którzy są posłuszni (znaczenie imienia Sraosza) porządkowi ustanowionemu przez Ahurę. Zdaniem Narten te dwa epitety mają zbliżone znaczenie i należy je tłumaczyć jako „obdarzony aszi” z zastrzeżeniem, że chodzi tu przede wszystkim o koncept nagrody, a nie jej personifikację. Badaczka ta była też zdania, że Sraosza i Aszi mogli być w okresie staroawestyjskim zaliczani do grona zaratusztriańskich bóstw, które potem nazwano Amszaspandami. W pozostałych utworach młodoawestyjskich Aszi wymienia się obok:

• Czisti(inne języki), Ereti i Rasastat
• Czisti, Ada i Drwatat
• Czisti, Paurwatat i Uparatat

Relacje z ludźmi

Aszi jest jedyną jazatą, której interakcja z Zaratusztrą jest wprost opisana jako cielesna. W Ard Jaszcie Aszi zatrzymuje rydwan, przywołuje do siebie Zaratusztrę i nakazuje mu oprzeć się o pojazd. Następnie głaszcze go, dotykając obiema rękami, chwali jego wygląd oraz oznajmia, że został obdarzony chwareną i trwałym dobrostanem. Scena ta bywa interpretowana jako erotyczna przez część badaczy. Malandra rozumiał ją jako podkreślającą zakorzenienie kultu jazaty w zaratusztrianizmie. Zdaniem Kellensa dotyk i pochwały Aszi miały potwierdzać cielesność Zaratusztry, który zostanie przeniesiony do zaświatów (w których żyją bóstwa i dusze zmarłych, może chodzić o „świat umysłu”) wraz z ciałem. W jego interpretacji „nagroda/odpłata” jaką uosabia jazata oznacza przedłużenie życia – poprzez potomstwo w świecie materialnym i osobowe przetrwanie w zaświatach. Zaratusztra był nagrodą Aszi dla swojego ojca (przedłużenie istnienia rodu), a potem sam otrzymał nagrodę – został przeniesiony do zaświatów bez doświadczenia śmierci.

Zaratusztra nie był jedyną postacią z irańskiej tradycji, której przypisywano składanie ofiar i kult Aszi. Według Ard Jasztu robili to także Haoszjanha(inne języki), Jima, Traetona, Haoma, Haosrawah(inne języki) i Wisztaspa .