Awesta (staropers. upa-stāvaka – „pochwały”, pahl. abestāg) – kompilacja starożytnych świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu), które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecia do VII wieku p.n.e.
Awesta (staropers. upa-stāvaka – „pochwały”, pahl. abestāg) – kompilacja starożytnych świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu), które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecia do VII wieku p.n.e.
Awesta powstała w języku irańskim – w dwóch odmianach języka awestyjskiego: starszej i młodszej. Język awestyjski był używany w Azji Środkowej i na obszarze współczesnego Afganistanu w latach ok. 1500–500 p.n.e. Najstarsza część Awesty (Gathy), przypisywana Zaratusztrze, została zapisana w odmianie staroawestyjskiej. Wykazuje ona bardzo duże podobieństwo do sanskrytu.
Pierwotny tekst Awesty był przekazywany z pokolenia na pokolenie przez kapłanów zaratusztriańskich w formie recytacji. Według historiografów sasanidzkich pierwsze pisemne wersje Awesty powstały prawdopodobnie między VII a VI wiekiem p.n.e. Według tradycji perskiej zostały one zniszczone w IV wieku p.n.e. podczas podboju państwa Achemenidów przez Aleksandra Macedońskiego. Odtworzono je, ponownie zredagowano i uzupełniono o komentarze w czasach dynastii partyjskiej i sasanidzkiej. Proces spisywania Awesty zainicjował prawdopodobnie król Partów Wologazes, jednak dotąd nie odnaleziono pochodzącego z tej epoki rękopisu, który by to potwierdzał[potrzebny przypis]. Zasadniczą redakcję Awesty przeprowadzono z polecenia założyciela dynastii Sasanidów, Ardaszira I (226–241); w III wieku uzupełnił ją kapłan Tansar, a ostatecznej redakcji dokonano za panowania Szapura II (309–379).
Do czasów dzisiejszych zachowało się około 25% oryginalnych tekstów; składają się one z 21 ksiąg (ok. 83 tysięcy słów), zwanych naskami. Większość z nich zapisano wierszem. Stanowią one najstarszą znaną formę staroirańskiej poezji sylabicznej. Dzielą się na pięć części:
Zend to komentarze do Awesty; najobszerniejsze z nich odnoszą się do Vendidadu. Większość z nich zredagowano za panowania dynastii Sasanidów w średnioirańskim języku pahlawi. Najmłodsze pochodzą z IX wieku[potrzebny przypis].
Przed XIV wiekiem w językach pahlawi i pazand powstało wiele tekstów odnoszących się do niezachowanych fragmentów Awesty, a także obszerna literatura dewocyjna, hagiograficzna i uzupełniająca. Fragmenty tych pism, które odnoszą się do pierwotnego tekstu, są przedmiotem sporów teologicznych i naukowych.
Pierwszego europejskiego przekładu Awesty – na język francuski – dokonał Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron w 1771 roku. Nadany mu tytuł Zend-Avesta jest kwestią sporną. Przyjmuje się, że właściwszą nazwą zbioru obejmującego Awestę i komentarze byłaby Apastak wazand[potrzebny przypis].
Na język polski Awestę (Wendidad, Wisperad i Jasnę, czyli tzw. Wielką Awestę) przetłumaczył prof. Ignacy Pietraszewski w dziele pt. Miano słowiańskie w ręku jednej familji od trzech tysięcy lat zostające, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest życiodawcza książeczka Zoroastra (Berlin, 1857). Przekład ten został wznowiony pod nieco zmienionym tytułem: Miano Słowiańskie, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka (Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-19-0). Tekst przygotowali do druku, zredagowali i opatrzyli wstępem Julian Edgar Kassner i Andrzej Sarwa.
Kolejny pełny przekład na język polski ukazał się w trzech częściach: Awesta. Wendidad (cz. 1), tłum. Piotr Żyra i Andrzej Sarwa, wstęp Andrzej Sarwa, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2010, ISBN 978-83-62661-09-1; Awesta. Sîrôzahy, Yasty, Nyâyisy (cz. 2), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-26-8; Awesta. Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs i pozostałe fragmenty (cz. 3), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-16-9. Nie jest to jednak przekład z języków oryginalnych.