Autobiografia

Okładka wydania autobiografii Benjamina Franklina

Autobiografia (gr. autós „sam” + bíos „życie” + gráphō „piszę”) – utwór, zazwyczaj piśmienniczy, w którym autor przedstawia własne życie, przeżycia, doświadczenia oraz rozwój swojej osobowości i poglądów. W węższym znaczeniu jest odrębnym gatunkiem literackim, mającym zwykle charakter retrospektywny, którego istotną cechą jest tożsamość autora, narratora i głównego bohatera. W szerszym znaczeniu pojęcie obejmuje różne formy pisarstwa autobiograficznego, m.in. pamiętniki, wspomnienia, dzienniki i korespondencję. Autobiografia należy do szeroko rozumianego piśmiennictwa niefikcjonalnego (literatury faktu) i literatury dokumentu osobistego, choć subiektywny charakter narracji sprawia, że nie zawsze stanowi w pełni wierny zapis faktów.

Specyfika gatunku

Autobiografię można rozumieć wąsko, jako odrębny gatunek literacki, albo szeroko, jako formę i praktykę pisarską obejmującą różne gatunki literatury dokumentu osobistego. W szerokim ujęciu do form autobiograficznych zalicza się m.in. dzienniki, pamiętniki, wspomnienia, powieści autobiograficzne, kroniki, zbiory listów, wywiady rzeki, notatniki, eseje, reportaże i felietony.

W polskim literaturoznawstwie istotne znaczenie ma pojęcie literatury dokumentu osobistego, wprowadzone przez Romana Zimanda. Obejmuje ono różne formy pisarstwa autobiograficznego, w tym autobiografie, dzienniki, wspomnienia, pamiętniki i korespondencję. W klasyfikacji Małgorzaty Czermińskiej literatura dokumentu osobistego stanowi odrębną kategorię, wyróżnianą obok literatury faktu i eseju.

Postawy autobiograficzne

Małgorzata Czermińska wyróżnia trzy postawy autobiograficzne: świadectwa, wyznania i wyzwania. Postawa świadectwa eksponuje rzeczywistość zewnętrzną, natomiast postawa wyznania koncentruje się na przeżyciach i refleksjach autora. Trzecia postawa, wyzwania, jest skierowana ku czytelnikowi, którego autor włącza w proces tworzenia i interpretowania opowieści. Za jeden z najważniejszych przykładów tej ostatniej postawy Czermińska uznaje Dziennik Witolda Gombrowicza.

Pakt autobiograficzny

Francuski badacz Philippe Lejeune zaproponował definicję autobiografii jako retrospektywnej opowieści prozą, w której rzeczywista osoba przedstawia własne życie, ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych losów i rozwoju osobowości. W tym ujęciu autobiografia wyróżnia się przede wszystkim tożsamością autora, narratora i głównego bohatera, a także retrospektywnym charakterem relacji.

Na podstawie tożsamości autora, narratora i bohatera Lejeune sformułował pojęcie paktu autobiograficznego, określającego relację między autorem a czytelnikiem. Wiąże się on z paktem referencjalnym, zakładającym odniesienie opowieści do rzeczywistego życia i zobowiązanie autora do przedstawiania prawdy. Pakt autobiograficzny służy tym samym odróżnieniu autobiografii od utworów fikcjonalnych, w których podobieństwo narratora lub bohatera do autora nie musi oznaczać ich tożsamości.

Inne ujęcia teoretyczne

Odmienne stanowisko wobec autobiografii reprezentuje belgijski literaturoznawca Paul de Man, autor rozprawy Autobiografia jako od-twarzanie. W jego ujęciu autobiografia nie jest jedynie odtworzeniem przeszłych wydarzeń, ponieważ samo opowiadanie o życiu prowadzi również do przekształcenia obrazu piszącego podmiotu. De Man wiązał pisarstwo autobiograficzne z próbą zachowania własnego głosu po śmierci, określając je jako swoistą iluzję przemawiania zza grobu. Jego koncepcja stanowiła alternatywę wobec teorii paktu autobiograficznego Lejeune’a.

Autorstwo i wiarygodność

Choć autobiografia z założenia przedstawia życie autora z jego własnej perspektywy, nie zawsze musi zostać przez niego osobiście napisana. Może powstać przy współudziale ghostwritera, który redaguje relację autobiograficzną lub przygotowuje tekst w imieniu osoby przedstawionej jako autor.

Osobnym zagadnieniem jest wiarygodność autobiografii. Mimo deklarowanego związku z rzeczywistością tekst autobiograficzny pozostaje subiektywną narracją o własnym życiu, często tworzoną z dystansu czasowego. Z tego względu nie zawsze musi wiernie odtwarzać fakty. W badaniach nad autobiografią zwraca się uwagę nie tylko na jej wartość dokumentalną, lecz także na przedstawianą w niej prawdę o ludzkim doświadczeniu oraz na wartość estetyczną utworu.

Historia pojęcia

Pochodzenie terminu

Choć utwory przedstawiające życie własne autora powstawały już w starożytności, sam termin „autobiografia” upowszechnił się znacznie później. Przez długi czas jego wprowadzenie przypisywano angielskiemu poecie Robertowi Southeyowi, który posłużył się nim w 1809 roku. Późniejsze badania wykazały, że angielskiego określenia autobiography użył już w 1797 roku William Taylor(inne języki), tłumacz literatury niemieckiej. Taylor zaproponował je jako alternatywę dla terminu selfbiography („samobiografia”), postulowanego przez Isaaca D’Israelego(inne języki).

Jeszcze wcześniejsze świadectwa pochodzą z obszaru niemieckojęzycznego. W 1776 roku pisarz Jakob Michael Reinhold Lenz posłużył się słowem Autobiographie w liście do Johanna Wolfganga Goethego, odnosząc się do życiorysu ich wspólnego znajomego, Johanna Heinricha Junga-Stillinga. Z kolei w 1796 roku David Christoph Seybold(inne języki) poświęcił osobną rozprawę zagadnieniu pisania o własnym życiu, używając jednak określenia Selbstbiographie. Badania nad historią terminu wskazują zatem na jego niemieckie pochodzenie.

Historia terminu w Polsce

W Polsce pisarstwo autobiograficzne rozwijało się, zanim upowszechniło się określenie „autobiografia”. Przykładem jest opublikowany w 1828 roku utwór Jana Śniadeckiego Życie przez niego samego opisane. W 1839 roku Edward Raczyński opublikował zapiski Jana Henryka Dąbrowskiego, używając w tytule wydania słowa „autobiografia”. Sam Dąbrowski określił natomiast swój tekst jako fragment biografii napisanej przez niego samego. Termin „autobiografia” odnotował także Słownik języka polskiego Józefa Rykaczewskiego z 1866 roku.

Przez długi czas określenie to stosowano w Polsce rzadziej niż „pamiętnik” czy „wspomnienia”. W wydanej w 1928 roku Bibljografii pamiętników polskich i Polski dotyczących Edwarda Maliszewskiego, obejmującej ponad pięć i pół tysiąca utworów, zaledwie około dwudziestu zawierało słowo „autobiografia” w tytule lub podtytule. Hellich wskazuje, że w XIX wieku terminem tym określano często raczej autobiogram, czyli krótką, faktograficzną notę o własnym życiu, niż rozbudowany utwór narracyjny poświęcony rozwojowi osobowości autora.

W polskim literaturoznawstwie zainteresowanie autobiografią jako odrębnym przedmiotem refleksji teoretycznej rozwinęło się szczególnie na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Wcześniej termin ten stosowano często szeroko, odnosząc go do różnych form opowiadania o własnym życiu, bez wyraźnego odróżnienia autobiografii od pokrewnych gatunków pamiętnikarskich.

Formy autobiograficzne

Autobiografia w szerokim rozumieniu obejmuje różne formy piśmiennictwa, w których autor przedstawia własne życie lub doświadczenia. Należą do nich zarówno utwory retrospektywne, jak i teksty tworzone na bieżąco, w tym pamiętniki, wspomnienia i dzienniki. Formy te mogą wykorzystywać podobne środki narracyjne, ale różnią się m.in. sposobem przedstawiania czasu i zakresem zainteresowania życiem autora.

Autobiografia właściwa

W wąskim rozumieniu autobiografia stanowi odrębny gatunek literacki, którego tematem jest życie autora, jego doświadczenia, przeżycia i emocje, a także kształtowanie się osobowości, poglądów i postaw. Obejmuje nie tylko osobiste losy autora, lecz także wydarzenia, których był świadkiem. Narracja ma zazwyczaj charakter retrospektywny i przedstawia przeszłość z subiektywnej perspektywy autora.

Istotną cechą autobiografii właściwej jest autorefleksja(inne języki) – przedstawienie własnego życia służy nie tylko opisaniu minionych wydarzeń, lecz także nadaniu im znaczenia i wyjaśnieniu rozwoju osobowości autora. W historii gatunku szczególną rolę odegrały pod tym względem Wyznania św. Augustyna oraz Wyznania Jeana-Jacques’a Rousseau.

Dziennik

Dziennik jest formą pisarstwa autobiograficznego, w której zapisy powstają na bieżąco lub w niewielkim odstępie od opisywanych wydarzeń. W odróżnieniu od retrospektywnej autobiografii właściwej nie musi tworzyć jednolitej opowieści o całym życiu autora. Philippe Lejeune posługuje się pojęciem dziennika osobistego, obejmującym również dzienniki pisane z myślą o przyszłej publikacji.

Pamiętnik i wspomnienia

Pamiętnik jest formą zbliżoną do autobiografii właściwej ze względu na retrospektywny charakter narracji. Częściej jednak eksponuje wydarzenia, w których autor uczestniczył lub których był świadkiem, niż rozwój jego osobowości i przeżycia wewnętrzne. Wspomnienia mogą mieć bardziej fragmentaryczną i otwartą kompozycję, niekoniecznie obejmując całość życia autora. Termin ten bywa również używany w odniesieniu do zbiorów relacji różnych osób poświęconych wspólnemu tematowi.

W XIX wieku w kulturze anglosaskiej rozróżnienie autobiografii i pamiętnika miało również wymiar społeczny. Autobiografię traktowano jako formę zarezerwowaną przede wszystkim dla jednostek uznawanych za wybitne, zdolnych do pogłębionej refleksji nad własnym życiem, podczas gdy pisanie pamiętników nie wymagało podobnego uzasadnienia. Różnica ta wiązała się z przekonaniem, że autobiografia powinna przedstawiać nie tylko wydarzenia z życia autora, lecz także jego życie wewnętrzne i rozwój intelektualny.

Autoreportaż

Elementy pisarstwa autobiograficznego mogą występować również w reportażu, szczególnie w autoreportażu, którego autor staje się głównym bohaterem opowieści o własnych doświadczeniach. Izabella Adamczewska-Baranowska wskazuje, że autoreportaż od autobiografii odróżnia reporterski sposób opracowania tematu.

Pokrewną formą jest książkowy reportaż autobiograficzny, w którym osobiste doświadczenia i dzieje rodziny autora służą przedstawieniu szerszych procesów historycznych, społecznych lub kulturowych. Według Moniki Wiszniowskiej(inne języki) zasadniczym celem takich utworów pozostaje poznanie i wyjaśnienie rzeczywistości, a nie opowieść o własnym życiu czy historii rodziny jako celu samego w sobie. Z tego względu badaczka odróżnia je zarówno od autobiografii właściwej, jak i od sagi rodzinnej(inne języki).

Zobacz też