Autoreportaż

Autoreportaż – odmiana reportażu, w której reporter przedstawia w pierwszej osobie własne doświadczenia, będąc głównym bohaterem opisywanych wydarzeń. Może dotyczyć zarówno bieżących przeżyć, jak i wydarzeń z przeszłości, w tym życia prywatnego i rodzinnego autora. Wywodzi się z tradycji literatury autobiograficznej, lecz od autobiografii odróżnia go reporterski sposób opracowania tematu i dążenie do wiernego przedstawienia faktów. Pojęcie autoreportażu częściowo pokrywa się z określeniem reportaż autobiograficzny, w którym osobiste doświadczenia autora mogą służyć także przedstawianiu szerszych zjawisk społecznych, historycznych i kulturowych.

Charakterystyka

Izabella Adamczewska-Baranowska określa autoreportaż jako „reportaż o sobie”, w którym reporter staje się głównym bohaterem tekstu. Kazimierz Wolny-Zmorzyński definiuje autoreportaż przede wszystkim przez pierwszoosobową narrację i centralną rolę reportera jako bohatera opisywanych wydarzeń. Według Wolnego-Zmorzyńskiego, osią kompozycyjną autoreportażu jest postać reportera, wokół którego skupiają się opisywane wydarzenia. Narracja może dotyczyć zarówno bieżących doświadczeń, jak i wydarzeń z przeszłości, w tym historii rodziny autora, jego życia prywatnego i zawodowego. Autoreportaż może zawierać refleksje nad własnymi przeżyciami, przemianami wewnętrznymi, poglądami oraz wydarzeniami mającymi wpływ na życie autora. Autoreportaż wywodzi się z tradycji literatury autobiograficznej, zwłaszcza pamiętników, wspomnień i dzienników. Podobnie jak inne odmiany reportażu opiera się na dążeniu do wiernego przedstawienia faktów.

Odmiany i formy pokrewne

Reportaż autobiograficzny

W literaturze przedmiotu funkcjonuje również określenie reportaż autobiograficzny, którego zakres znaczeniowy pokrywa się w znacznej mierze z pojęciem autoreportażu. Monika Wiszniowska, analizując książkowy reportaż autobiograficzny, zwraca uwagę na wykorzystanie własnych doświadczeń i historii rodzinnej autora do przedstawiania szerszej rzeczywistości społecznej, historycznej i kulturowej. W takim ujęciu osobiste przeżycia nie muszą stanowić głównego tematu utworu, lecz mogą być punktem wyjścia do poznawania i objaśniania świata. Wiszniowska nie zestawia jednak bezpośrednio pojęć autoreportażu i reportażu autobiograficznego ani nie wyznacza między nimi granicy gatunkowej.

Wiszniowska wskazuje, że w polskim reportażu współczesnym wzrosło znaczenie samodzielnych publikacji książkowych, powstających od początku jako odrębne projekty, a nie jako zbiory tekstów wcześniej ogłoszonych w prasie. Wyróżnia reportaż prasowy w odmianach publicystycznej i literackiej oraz reportaż książkowy w odmianach popularnej i literackiej. W obrębie tego ostatniego dostrzega m.in. rozwój reportażu autobiograficznego, w którym osobiste doświadczenia autora stają się punktem wyjścia do szerszych rozważań społecznych, historycznych i kulturowych.

Związki z autobiografią i sagą rodzinną

Reportaż autobiograficzny może wykorzystywać elementy autobiografii i sagi rodzinnej, nie będąc jednak z nimi tożsamy. Wiszniowska podkreśla, że w autobiografii zasadniczym przedmiotem zainteresowania jest życie autora i jego samopoznanie, podczas gdy w reportażu autobiograficznym osobiste doświadczenia służą przede wszystkim poznawaniu i przedstawianiu świata. Podobnie w sadze rodzinnej historia społeczna i polityczna stanowi najczęściej tło opowieści o rodzinie, natomiast w reportażu autobiograficznym może być jej głównym tematem. Od autobiografii autoreportaż odróżnia reporterski sposób przedstawiania własnego życia i doświadczeń autora.

Istotną cechą książkowych reportaży autobiograficznych jest prowadzenie śledztwa reporterskiego dotyczącego zarówno losów własnych i rodzinnych, jak i szerszego kontekstu historycznego. Autorzy wykorzystują w tym celu materiały z archiwów prywatnych, w tym fotografie, korespondencję i pamiętniki, a także dokumenty urzędowe, źródła historyczne oraz opracowania naukowe. Historie rodzinne stają się narzędziem badania procesów społecznych, konfliktów i przemian historycznych, a także ich wpływu na współczesność.

Reportaż uczestniczący i wcieleniowy

Inną odmianą reportażu, blisko związaną z autoreportażem, jest reportaż uczestniczący, w którym reporter bierze bezpośredni udział w opisywanych wydarzeniach, stając się jednym z głównych bohaterów relacji. Nie pozostaje zewnętrznym obserwatorem, lecz poznaje dane środowisko poprzez osobiste uczestnictwo, opisując zarówno własne doświadczenia, jak i konsekwencje swojego zaangażowania. Według Jędrzeja Morawieckiego reportaż uczestniczący nie stanowi kategorii rozłącznej z innymi odmianami reportażu. Może mieć charakter autobiograficzny, gdy wydarzenia są przedstawiane w szerszym kontekście życia reportera, lub wcieleniowy, gdy reporter odgrywa określoną rolę, ukrywając bądź marginalizując swój status dziennikarza.

Reportaż wcieleniowy z kolei jest odmianą, w której reporter na potrzeby zbierania materiału przyjmuje określoną rolę lub fikcyjną tożsamość, aby uzyskać dostęp do badanego środowiska i poznać jego realia, często w celu ujawnienia nieprawidłowości. Wyróżnia się m.in. wcielenie w rolę, niewymagające tworzenia fikcyjnej tożsamości, oraz przyjęcie maski, polegające na podszywaniu się pod osobę o innych cechach społecznych lub tożsamości. Takie działania mogą wiązać się z problemami etycznymi, zwłaszcza gdy wymagają mistyfikacji lub ukrywania rzeczywistego celu działań reportera.

Kazimierz Wolny-Zmorzyński zwraca uwagę na występujące w praktyce dziennikarskiej błędne utożsamianie autoreportażu z reportażem wcieleniowym. Podczas gdy autoreportaż wyróżnia przede wszystkim autobiograficzny charakter relacji i centralna rola reportera jako bohatera, reportaż wcieleniowy charakteryzuje się zastosowaniem określonej metody zdobywania materiału reporterskiego.

Przykłady

Do przykładów autoreportażu Kazimierz Wolny-Zmorzyński zalicza książki Martyny Wojciechowskiej Misja Everest (2006) i Przesunąć horyzont (2006), poświęcone jej wyprawie na Mount Everest. Wskazuje także Szczenięce lata (1934) Melchiora Wańkowicza, przedstawiające wspomnienia autora z dzieciństwa, oraz Kłamałem, aby żyć: pamiętnik roku niewoli (1945) Aleksandra Janty-Połczyńskiego, opisujące jego pobyt w niemieckim oflagu w 1940 roku.

Do współczesnych przykładów autoreportażu Izabella Adamczewska-Baranowska zalicza Świadka Roberta Rienta, w którym autor czyni przedmiotem reporterskiej opowieści własne życie, a także książki 50 twarzy Tindera i Pieprzenie i wanilia Joanny Jędrusik, przedstawiające jej doświadczenia związane z korzystaniem z aplikacji randkowej. Wskazuje również twórczość Agnieszki Pajączkowskiej, opisującej m.in. własne doświadczenia z podróży po polskiej wsi w ramach Wędrownego Zakładu Fotograficznego.

Wśród przykładów książkowego reportażu autobiograficznego Wiszniowska wymienia Ziele na kraterze (1957) Wańkowicza, przedstawiające historię jego rodziny na tle wydarzeń historycznych, a także późniejsze utwory, m.in. Rodzinna historia lęku (2005) Agaty Tuszyńskiej, Śmierć w bunkrze (2006) Martina Pollacka i Fałszerze pieprzu (2019) Moniki Sznajderman.

Szczegółowej analizie Wiszniowska poddała trzy współczesne reportaże autobiograficzne:

Według Wiszniowskiej wspólną cechą tych książek jest wykorzystanie osobistych i rodzinnych doświadczeń do objaśnienia szerszych procesów historycznych oraz ich konsekwencji dla współczesności. Autorka uznaje je przede wszystkim za reportaże literackie, a nie klasyczne autobiografie czy sagi rodzinne.