Azotan amonu

Azotan amonu
Nazewnictwo
	Nomenklatura systematyczna (IUPAC)
konst.	azotan amonu
addyt.	trioksydoazotan(1−) amonu
	Inne nazwy i oznaczenia
Stocka	azotan(V) amonu
inne	saletra amonowa, daw. azotan amonowy
	Ogólne informacje
	Charakterystyka fizyczna
	higroskopijny, biały lub prawie biały, krystaliczny proszek lub bezbarwne kryształy
Wzór chemiczny	NH4NO3
• zapis Hilla	H4N2O3
Masa molowa	80,04 g/mol
	Identyfikacja
Numer CAS	6484-52-2
PubChem	22985
InChI
	InChI=1S/NO3.H3N/c2-1(3)4;/h;1H3/q-1;/p+1
	InChIKey
	DVARTQFDIMZBAA-UHFFFAOYSA-O
Właściwości
	Gęstość
	1,725 g/cm³ (20 °C); ciało stałe
	Rozpuszczalność w wodzie
	213 g/100 g
	w innych rozpuszczalnikach
	rozpuszczalny w etanolu, dobrze w metanolu
Temperatura topnienia	169,7 °C
Temperatura rozkładu	powyżej 170 °C; 200–260 °C;
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	Uwaga
Zwroty H	H272, H319
Zwroty P	P210, P220, P264, P280, P305+P351+P338, P337+P313
	NFPA 704
	0 0 3 OX
Numer RTECS	BR9050000
Dawka śmiertelna	LD50 2950 mg/kg (szczur, drogą pokarmową)
	Podobne związki
Inne aniony	chloran amonu
Inne kationy	azotan sodu
Podobne związki	azotyn amonu
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
	Więcej identyfikatorów i właściwości może znajdować się w Wikidanych
	Multimedia w Wikimedia Commons

Azotan amonu, pot. saletra amonowa, NH₄NO₃ – nieorganiczny związek chemiczny z grupy saletr, sól kwasu azotowego i amoniaku.

Otrzymywanie

Metody przemysłowe

Reakcja kwasu azotowego (45–65%) z amoniakiem:
HNO₃ + NH₃ → NH₄NO₃
Ze względu na egzotermiczny charakter reakcji, konieczna jest specjalna konstrukcja reaktorów, pozwalająca na szybkie mieszanie reagentów. Ciepło wytworzone w tej reakcji wykorzystywane jest do odparowania wody, co pozwala na uzyskanie roztworu o stężeniu 95–97%.
Z azotanu wapnia:
Podczas produkcji nawozów azotanowo-fosforanowych powstaje nadmiar azotanu wapnia, na który nie ma wystarczającego zapotrzebowania na rynku. Przerabia się go więc na azotan amonu w reakcji z amoniakiem i dwutlenkiem węgla:
Ca(NO₃)₂·4H₂O + 2NH₃ + CO₂ → 2NH₄NO₃ + CaCO₃↓ + 3H₂O
Podobnie jak w poprzednim procesie, ciepło wytworzone w tej reakcji wykorzystywane jest do odparowania wody.

Inne metody

reakcje nieorganicznych soli amonowych z azotanami, np.:
(NH₄)₂SO₄ + 2NaNO₃ → 2NH₄NO₃ + Na₂SO₄

Właściwości

Saletra amonowa jest bezbarwnym, krystalicznym ciałem stałym. Jest higroskopijna. Bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie (w 25 °C 214 g w 100 g H₂O, a w 80 °C 576 g/100 g H₂O). Proces rozpuszczania się NH₄NO₃ w wodzie jest dość silnie endotermiczny (ΔH^o = 26 kJ/mol), dzięki czemu mieszanina saletry amonowej z lodem jest bardzo dobrą mieszaniną chłodzącą.

Azotan amonu ma właściwości utleniające.

W umiarkowanych temperaturach ulatnia się w wyniku odwracalnej dysocjacji na amoniak i kwas azotowy:

NH₄NO₃ ⇄ NH₃↑ + HNO₃↑

Przy ogrzewaniu, w temperaturze około 200–260 °C rozkłada się na podtlenek azotu i wodę:

NH₄NO₃ → N₂O↑ + 2H₂O↑

Rozkład jest reakcją egzotermiczną co może doprowadzić do celowego lub przypadkowego wybuchu, gdyż powyżej 260 °C rozkład może gwałtownie przejść w kierunku:

2NH₄NO₃ → 2N₂↑ + 4H₂O↑ + O₂↑

Zanieczyszczenie niektórymi substancjami obniża temperaturę rozkładu i zwiększa energię wybuchu, co może być przyczyną przypadkowego wybuchu i jest wykorzystywane do tworzenia materiałów wybuchowych.

Zastosowanie

Materiał wybuchowy

Azotan amonu jest składnikiem wielu materiałów wybuchowych, np.: ANFO, ANNM, amonale, amonity, Dynamon K, sznajderyt. Wybuchowość saletry amonowej była przyczyną wielu katastrof, na przykład:

eksplozja w Oppau 21 września 1921 – wybuch ok. 4500 ton mieszaniny saletry amonowej i siarczanu amonu w fabryce nawozów azotowych w Oppau (obecnie część Ludwigshafen am Rhein, Niemcy), 561 zabitych;
katastrofa w Texas City 16 kwietnia 1947 – wybuchło ok. 2300 ton NH₄NO₃, ok. 570 ofiar śmiertelnych;
katastrofa kolejowa w Ryongch’ŏn (Korea Północna) 23 kwietnia 2004 – kolizja pociągów przewożących saletrę amonową i paliwo – zerwana sieć trakcyjna spowodowała wybuch, 154 ofiary śmiertelne;
eksplozja w West 17 kwietnia 2013 w miejscowości West blisko Waco w stanie Teksas – wybuch w fabryce nawozów sztucznych West Fertilizer Company; śmierć poniosło 15 osób, a ponad 160 zostało rannych.
eksplozja w Mihăilești (Rumunia) 24 maja 2004 – eksplozja ciężarówki przewożącej azotan amonu, 18 ofiar śmiertelnych;
eksplozja w Bejrucie 4 sierpnia 2020 w stolicy Libanu – wybuch 2750 ton w porcie; śmierć poniosło co najmniej 218 osób, a 7,5 tysiąca zostało rannych.

Azotan amonu został również wykorzystany w zamachu na World Trade Center 26 lutego 1993 – pod północną wieżą World Trade Center eksplodowała zaparkowana w podziemnym garażu ciężarówka wypełniona ok. 700 kg tego związku. W wyniku zamachu zginęło 6 osób, a ponad tysiąc zostało rannych.

Nawóz mineralny

Saletra amonowa jest używana jako nawóz oraz jako składnik mieszanek nawozów mineralnych. W czystej postaci jest jednym z najpopularniejszych jednoskładnikowych nawozów mineralnych; charakteryzuje się największą zawartością azotu w grupie nawozów saletrzano-amonowych (34%). Zawiera dwie formy azotu: azotanową i amonową. Przez dobrą rozpuszczalność w wodzie i higroskopijność bardzo szybko przenika do gleby. Nawóz uniwersalny, stosowany do wszystkich roślin i rodzajów gleb, przedsiewnie i pogłównie. Do azotanu amonu dodaje się środki zapobiegające zbrylaniu się i zmniejszające higroskopijność – węglan wapnia lub węglan magnezu – a także związki zawierające mikroelementy. Azotan amonu jest także składnikiem nawozów wieloskładnikowych. Nawozy oparte na saletrze amonowej produkowane w Polsce przez Zakłady Azotowe „Kędzierzyn” (np.: ZAKsan, Salmag – również z siarką i borem), Zakłady Azotowe „Puławy” (Pulan i nawóz płynny RSM – roztwór azotanu amonu i mocznika) oraz Azoty Tarnów (Saletrosan).

Produkcja

Najwięksi na świecie producenci saletry amonowej
Kraj	Udział w produkcji światowej	Największe przedsiębiorstwo w kraju	Moc produkcyjna przedsiębiorstwa
Rosja	19,9%	UralChem	2,5 mln t/rok
Stany Zjednoczone	15,8%	CF Industries	1,1 mln t/rok
Chiny	12,1%	San Corporation	1,2 mln t/rok
Polska	5,6%	Grupa Azoty Zakłady Azotowe „Puławy”	1,1 mln t/rok
Ukraina	5,5%	Stirol	0,4 mln t/rok

Transport i magazynowanie

Roztwory azotanu amonu produkowane w polskich przedsiębiorstwach chemicznych transportuje się w postaci ciekłej jako gorący stężony roztwór. Do tego celu wykorzystywane są cysterny ze zbiornikami produkowanymi na bazie stali kwasoodpornej, zaopatrzonymi dodatkowo w elementy grzewcze podtrzymujące temperaturę roztworu.

Podobnie jak w przypadku transportu, również magazynowanie wymaga stosowania właściwych środków bezpieczeństwa. Azotan amonu można przechowywać w temperaturze wyższej od temperatury krystalizacji i jednocześnie niższej od temperatury wrzenia.

Przypisy

1 2 Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4, OCLC 903979769 .
1 2 3 Azotan amonu [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 27 sierpnia 2025, numer katalogowy: 256064 [dostęp 2026-07-27] .
1 2 3 4 CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 4-47, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).
↑ Ammonium nitrate, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 3750 [dostęp 2023-09-04] (niem. • ang.).
↑ Ammonium nitrate, [w:] CAMEO Chemicals [online], National Oceanic and Atmospheric Administration [dostęp 2026-07-27] (ang.).
1 2 Karl-HeinzK.H. Zapp Karl-HeinzK.H. i inni, Ammonium Compounds, [w:] Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry, Weinheim: Wiley‐VCH, 2005, s. 1–7, DOI: 10.1002/14356007.a02_243 (ang.).
1 2 3 4 5 6 Ammonium nitrate, [w:] PradyotP. Patnaik PradyotP., Handbook of Inorganic Chemicals, London: McGraw-Hill, 2003, s. 39–42, ISBN 0-07-049439-8 (ang.).
1 2 DanielD. Buczkowski DanielD., Saletra amonowa – zagrożenie przypadkowym wybuchem i atakiem terrorystycznym, „Chemik”, 66 (3), 2012, s. 227–234 [dostęp 2023-09-04] .
↑ Explosion in a nitrogenous fertiliser plant. 21 September 1921. Oppau – [Rhénanie] Germany [online], French Ministry of Environment, 2008 [dostęp 2019-09-10] (ang.).
↑ Pulan, Grupa Azoty Puławy [zarchiwizowane 2017-04-06] .
↑ Pulan [zarchiwizowane 2018-03-20] .
↑ Saletrosan, tarnow.grupaazoty.com [zarchiwizowane 2017-02-07] .
↑ Ammonium Nitrate (AN): 2014 World Market Outlook and Forecast up to 2018 [online] [dostęp 2013-11-05] (ang.).
↑ Rosyjski producent nawozów mineralnych zwiększył produkcję, [w:] Puls Biznesu [online] [zarchiwizowane 2014-01-23] .
↑ Annual Report 2012, s. 2, 8 [zarchiwizowane 2014-06-02] (ang.).
↑ Annual Reports [zarchiwizowane] (ang.).
↑ Ammonium Nitrate [online] [dostęp 2013-11-13] (ang.).
↑ Raport Środowiskowy 2012. [dostęp 2013-11-13].
↑ Висновок щодо операційної та фінансової діяльності емітента [zarchiwizowane 2014-03-06] (ukr.).
↑ Roztwór azotanu amonu – techniczny [online] [dostęp 2020-08-06] .

[FPX-1] 1 2 Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4, OCLC 903979769 .

[Aldrich-2] 1 2 3 Azotan amonu [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 27 sierpnia 2025, numer katalogowy: 256064 [dostęp 2026-07-27] .

[CRC-3] 1 2 3 4 CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 4-47, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).

[GESTIS-4] Ammonium nitrate, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 3750 [dostęp 2023-09-04] (niem. • ang.).

[CAMEO-5] Ammonium nitrate, [w:] CAMEO Chemicals [online], National Oceanic and Atmospheric Administration [dostęp 2026-07-27] (ang.).

[Ullmann-6] 1 2 Karl-HeinzK.H. Zapp Karl-HeinzK.H. i inni, Ammonium Compounds, [w:] Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry, Weinheim: Wiley‐VCH, 2005, s. 1–7, DOI: 10.1002/14356007.a02_243 (ang.).

[Patnaik-7] 1 2 3 4 5 6 Ammonium nitrate, [w:] PradyotP. Patnaik PradyotP., Handbook of Inorganic Chemicals, London: McGraw-Hill, 2003, s. 39–42, ISBN 0-07-049439-8 (ang.).

[buczkowski-8] 1 2 DanielD. Buczkowski DanielD., Saletra amonowa – zagrożenie przypadkowym wybuchem i atakiem terrorystycznym, „Chemik”, 66 (3), 2012, s. 227–234 [dostęp 2023-09-04] .

[Oppau-9] Explosion in a nitrogenous fertiliser plant. 21 September 1921. Oppau – [Rhénanie] Germany [online], French Ministry of Environment, 2008 [dostęp 2019-09-10] (ang.).

[Pulan-10] Pulan, Grupa Azoty Puławy [zarchiwizowane 2017-04-06] .

[Pulan2-11] Pulan [zarchiwizowane 2018-03-20] .

[Saletrosan-12] Saletrosan, tarnow.grupaazoty.com [zarchiwizowane 2017-02-07] .

[Ammonium_Nitrate_AN_2014-13] Ammonium Nitrate (AN): 2014 World Market Outlook and Forecast up to 2018 [online] [dostęp 2013-11-05] (ang.).

[Rosyjski_producent_nawozów-14] Rosyjski producent nawozów mineralnych zwiększył produkcję, [w:] Puls Biznesu [online] [zarchiwizowane 2014-01-23] .

[Annual_Report_2012-s28-15] Annual Report 2012, s. 2, 8 [zarchiwizowane 2014-06-02] (ang.).

[Annual_Reports-16] Annual Reports [zarchiwizowane] (ang.).

[Ammonium_Nitrate-17] Ammonium Nitrate [online] [dostęp 2013-11-13] (ang.).

[Raport_Środowiskowy_2012-18] Raport Środowiskowy 2012. [dostęp 2013-11-13].

[Висновок_щодо_операційної-19] Висновок щодо операційної та фінансової діяльності емітента [zarchiwizowane 2014-03-06] (ukr.).

[Roztwór_azotanu_amonu_techniczny-20] Roztwór azotanu amonu – techniczny [online] [dostęp 2020-08-06] .