Baltika

Zarys paleokontynentu Baltiki na tle współczesnej geografii Europy

Baltika, rzadziej także Bałtyka (ang. Baltica) – paleokontynent, powstały w proterozoiku, później w składzie większych paleokontynentów, od przełomu prekambru i kambru ponownie niezaleźny, od ordowiku znów połączony z innymi paleokontynentami. Obecnie stanowi północno-wschodnią część Europy.

Położenie

Rekonstrucja paleogegraficzna dla kambru: Baltika widoczna jako samodzielny kontynent

Baltika zajmuje obszar ograniczony w przybliżeniu strefą szwu transeuropejskiego na zachodzie, Uralem na wschodzie oraz Morzem Północnym i Oceanem Arktycznym od północy. Jej centralną częścią jest kraton wschodnioeuropejski, jednak inne elementy zostały dołączone do kratonu wzdłuż brzegów paleokontynentu.

Dzieje geologiczne Baltiki

Mapa paleogeograficzna dla środkowego ordowiku. Baltika widoczna jeszcze jako samodzielny kontynent na półkuli południowej

Prekambr

Baltika powstała w proterozoiku wskutek połączenia się trzech kratonów: Fennoskandii, Sarmacji i Wołgo-Uralii. Miało to miejsce około 1,7–1,4 miliarda lat temu (Ga). Około 1,1–0,9 Ga temu Baltika weszła w skład superkontynentu Rodinii. Wydarzenia z tym związane określa się mianem orogenezy swekonorweskiej. Około 0,6 Ga, w wyniku riftingu Rodinii, Baltika ponownie stała się niezależnym kontynentem. Pod sam koniec neoproterozoiku do Baltiki dołączył się obszar gór Timan.

Paleozoik

W ordowiku Baltika zderzyła się z mikrokontynentem Awalonii (dokładniej wschodnią Awalonią). Zamknięciu uległ wtedy Ocean Tornquista. Intensywność związanej z tym wydarzeniem orogenezy (ang. Shelveian orogeny) była stosunkowo niewielka.

Schemat paleogeograficzny dla dewonu: Baltika w obrębie Eurameryki

W sylurze Baltika–Awalonia zderzyła się z paleokontynentem Laurencji. W wyniku zamknięcia oceanu Iapetus powstały kaledonidy. Powstały wtedy kontynent nosi nazwę Eurameryki, Laurosji lub kontynentu oldredowego.

Na przełomie karbonu i permu Eurameryka – a dokładniej jej wschodnia część, czyli Baltika – zderzyła się z Kazachstanią i Syberią. Wydarzenia te określa się mianem orogenezy uralskiej. Nowopowstały kontynent to Laurazja.

Ruchy Baltiki w paleozoiku

W kambrze Baltika znajdowała się mniej więcej na paleoszerokości geograficznej 60°S. Od tego czasu nieustannie przesuwa się ku północy. W ordowiku była mniej więcej na 30°S, a na przełomie syluru i dewonu – na równiku.

Oprócz przesuwania się ku północy Baltika podlegała także rotacji w kierunktu odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, w wyniku której brzeg paleokontynentu, odpowiadający strefie Tornquista, który w kambrze był brzegiem północnym, w sylurze stał się brzegiem południowym.

Przypisy

  1. ↑ Włodzimierz Mizerski, Geologia kontynentów, Wyd. 2. zm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, ISBN 978-83-01-18271-7.
  2. 1 2 3 4 Marek Narkiewicz, Geologiczna historia Polski, Wydanie 1, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2020, ISBN 978-83-235-4258-2, OCLC 1164120435.
  3. ↑ Jolanta Pacześna, Ryszard Habryn, Monika Jachowicz-Zdanowska, Ewa Krzemińska, EDIAKAR, Tadeusz Peryt (red.), Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytutu Badawczy, 2026, DOI: 10.7306/isbn.9788368623864.pp.5586, ISBN 978-83-68623-86-4.
  4. 1 2 3 4 5 Trond H. Torsvik, Leonard Robert Morrison Cocks, Earth history and palaeogeography, Cambridge: Cambridge university press, 2017, ISBN 978-1-107-10532-4.
  5. 1 2 L. Robin M. Cocks, Trond H. Torsvik, Baltica from the late Precambrian to mid-Palaeozoic times: The gain and loss of a terrane's identity, „Earth-Science Reviews”, 72 (1-2), 2005, s. 39–66, DOI: 10.1016/j.earscirev.2005.04.001 [dostęp 2026-07-11] (ang.).
  6. ↑ S.V. Bogdanova i inni, The East European Craton (Baltica) before and during the assembly of Rodinia, „Precambrian Research”, 160 (1-2), 2008, s. 23–45, DOI: 10.1016/j.precamres.2007.04.024 [dostęp 2026-07-11] (ang.).
  7. ↑ P. Toghill, The Shelveian event, a late Ordovician tectonic episode in Southern Britain (Eastern Avalonia), „Proceedings of the Geologists' Association”, 103 (1), 1992, s. 31–35, DOI: 10.1016/S0016-7878(08)80196-4 [dostęp 2026-07-11] (ang.).