Szesnastkowy system liczbowy

Liczby 0–F16 w systemie
dziesiętnym, ósemkowym i dwójkowym
  0hex  =  0dec  =  0oct     0    0    0    0  
1hex=1dec=1oct 0001
2hex=2dec=2oct 0010
3hex=3dec=3oct 0011
4hex=4dec=4oct 0100
5hex=5dec=5oct 0101
6hex=6dec=6oct 0110
7hex=7dec=7oct 0111
8hex=8dec=10oct 1000
9hex=9dec=11oct 1001
Ahex=10dec=12oct 1010
Bhex=11dec=13oct 1011
Chex=12dec=14oct 1100
Dhex=13dec=15oct 1101
Ehex=14dec=16oct 1110
Fhex=15dec=17oct 1111

Szesnastkowy system liczbowy, system heksadecymalny – pozycyjny system liczbowy, w którym podstawą jest liczba 16. Do zapisu liczb w tym systemie potrzebne jest szesnaście znaków (cyfr szesnastkowych).

W najpowszechniejszej notacji do reprezentacji cyfr o wartościach 0-9 używa się odpowiadających im cyfr arabskich, a do reprezentacji cyfr o wartościach liczbowych 10-15 używa się sześciu liter alfabetu łacińskiego w kolejności: A, B, C, D, E, F (wielkich lub małych).

W kalkulatorach naukowych o siedmiosegmentowych wyświetlaczach LCD stosuje się następujące oznaczenia kolejnych cyfr szesnastkowych: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, b, C, d, E, F (b i d, zamiast B i D dla rozróżnienia wyświetlania, które wyglądają jak 8 i 0).

Propozycja nowych cyfr szesnastkowych autorstwa Bruce’a Martina

Istnieją również projekty ujednolicenia zapisu i wprowadzenia zupełnie nowych cyfr, przeznaczonych dla tego systemu np. propozycja nowych cyfr szesnastkowych autorstwa Bruce’a Martina (na rysunku) lub też alternatywna propozycja cyfr szesnastkowych, umożliwiająca bardziej jednolite wykorzystanie istniejących siedmiosegmentowych wyświetlaczy LCD.

Jak w każdym pozycyjnym systemie liczbowym, liczby zapisuje się tu jako ciągi znaków, z których każdy jest mnożnikiem kolejnej potęgi liczby stanowiącej podstawę systemu. Np. liczba zapisana w dziesiętnym systemie liczbowym jako 1000, w systemie szesnastkowym przybiera postać 3E8, gdyż:

Matematyka

W matematyce podstawę liczb zapisanych w systemach niedziesiętnych dopisuje się czasem w dolnym indeksie (zapisaną w systemie dziesiętnym). Na przykład:

216 = 65 53610 = 1 000016
224 = 16 777 21610 = 100 000016
232 = 4 294 967 29610 = 1 0000 000016
216−1 = 65 53510 = FFFF16
224−1 = 16 777 21510 = FF FFFF16
232−1 = 4 294 967 29510 = FFFF FFFF16

Ułamki w zapisie pozycyjnym szesnastkowym:

0,316 = 0,187510
B,816 = 11,510
0,(3)16 = 0,210
0,AC16 = 0,67187510

Nauka

Niektóre kalkulatory naukowe umożliwiają obliczenia w systemie szesnastkowym. Na przykład kalkulatory Casio fx-115ES PLUS i fx-991ES PLUS C mają tryb BASE-N, w którym można wykonywać obliczenia na liczbach dziesiętnych, szesnastkowych, dwójkowych i ósemkowych oraz przeliczać wynik na inny z tych systemów.

Elektronika

Przełącznik z oznaczeniem w notacji szesnastkowej

Wiele parametrów układów elektronicznych, np. kategorie urządzeń PCI, podaje się w systemie szesnastkowym.

Przykładowo – Klasa: 08h, Podklasa: 02h, Interfejs: 00h to układ odmierzający czas „8254” podobny do Intel 8253.

Adresy sprzętowe MAC urządzeń sieciowych przyznawane i podawane są w formacie szesnastkowym.

Informatyka

Szesnastkowy system liczbowy stosuje się w informatyce, w przypadku programowania niskopoziomowego, sterowania sprzętem komputerowym, wyboru adresów itp., np:

Internet

Adresy IP w wersji 6 są podawane w pozycyjnym systemie szesnastkowym np.:

  • 3ffe:0902:0012:0000:0000:0000:0000:0000/48
 Zobacz więcej w artykule Adres IP, w sekcji Zapis.

Programowanie

Z racji budowy komputerów, w której np. adresy są potęgą liczby 2 oraz dzielą się przez 8 i 16, często stosowany jest system heksadecymalny.

Wartość pojedynczego bajta można opisać, używając tylko dwóch cyfr szesnastkowych i odwrotnie – dowolne dwie cyfry szesnastkowe można zapisać jako bajt. W ten sposób kolejne bajty można łatwo przedstawić w postaci ciągu cyfr szesnastkowych. Jednocześnie zapis 4 bitów można prosto przełożyć na jedną cyfrę szesnastkową, podczas gdy np. pozycyjny system dziesiętny nie ma własności stałej liczby bitów na cyfrę.

System szesnastkowy sprawdza się szczególnie przy zapisie dużych liczb, takich jak adresy pamięci, zakresy parametrów itp.

Konwencja matematyczna nie jest używana w informatyce. W różnych językach programowania zapis liczb szesnastkowych wygląda rozmaicie:

  • C, C++, C#, Java, Python – stosuje się prefiks 0x (zero oraz x) np. 0x102f, a w ciągach tekstowych \x (ukośnik oraz x) np. \x102f. Przykładowa zamiana w języku Python wygląda tak:
hex(123) # zwróci '0x7b'
int('4f', base=16) # zwróci 79
  • w Javie można też stosować szesnastkowe liczby zmiennoprzecinkowe oraz używać litery p jako wykładnika binarnego, analogicznie jak litera e używana jest w roli wykładnika dziesiętnego, np.
  • Pascal – stosuje się prefiks $, np. $102f
  • główne wersje asemblera – za liczbą stawia się literę h, np. 102fh, lub podobnie jak w C – prefix 0x

Komputerowy skład tekstu WWW

W języku składu stron internetowych i/lub programach edycji stron WWW:

  • HTML – kolory RGB (Red – Czerwony, Green – Zielony, Blue – Niebieski) zapisuje się jako 3 liczby hex od 0 do FF(255) poprzedzone znakiem #, np. różowy – #FF8080, szary – #808080, czarny – #000000. Zapis ten dotyczy koloru 24-bitowego przypisywanego różnym elementom graficznym dokumentu HTML.

Grafika cyfrowa, fotografia

Wiele programów do obróbki zdjęć i grafiki pozwala na wybór/wprowadzanie kodu koloru w formie szesnastkowej np. Photoshop oraz GIMP.

DTP

W pełnym systemie LaTeX precyzyjny wybór koloru wygląda następująco:

Życie codzienne

W 1863 zaproponowano nowe cyfry oraz standard zapisu i pomiaru czasu (zegar) oraz lokalizacji (kompas) w systemie pozycyjnym szesnastkowym.