Obraz pochodzący z warsztatu Cranacha Młodszego | |
| Królowa Polski | |
| Okres |
od 18 kwietnia 1518 |
|---|---|
| Jako żona | |
| Koronacja |
18 kwietnia 1518 |
| Poprzedniczka | |
| Następczyni | |
| Dane biograficzne | |
| Dynastia | |
| Data i miejsce urodzenia | |
| Data i miejsce śmierci | |
| Przyczyna śmierci |
otrucie |
| Miejsce spoczynku | |
| Ojciec | |
| Matka | |
| Rodzeństwo |
Francesco Maria Sforza |
| Mąż |
Zygmunt I Stary |
| Dzieci | |
Bona Sforza d’Aragona (ur. 2 lutego 1494 w Vigevano, zm. 19 listopada 1557 w Bari) – od 1518 królowa Polski i wielka księżna litewska, księżna Rusi, Prus i Mazowsza itd., księżna Bari i Rosano, spadkobierczyni roszczeń do Królestwa Jerozolimy od 1524. Żona Zygmunta Starego, matka Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.
Pełna tytulatura królowej: Bona Dei gratia regina Poloniae, magna dux Lithuaniae, Barique princeps Rossani, Russiae, Prussiae, Masoviae etc. domina. (Bona, z Bożej łaski królowa Polski, wielka księżna Litwy, księżna Bari i Rossano, pani Rusi, Prus, Mazowsza itd.).
Tytulatura skrócona: Bona Sfortia Dei gratia regina Poloniae (Bona Sforza, z Bożej łaski królowa Polski), Bona Sphortia regina Poloniae (Bona Sforza, królowa Polski), Bona Sfortia de Arragonia Regina Poloniae (Bona Sforza d’Aragona, królowa Polski).


Pochodziła z możnego włoskiego rodu książąt Mediolanu – Sforzów. Była córką Giana Galeazza Sforzy i Izabeli Aragońskiej. Mimo iż jej ojcu należała się władza w Księstwie Mediolanu, został on odsunięty przez Ludovica il Moro, który sprawował władzę w imieniu młodego księcia aż do jego śmierci w 1494 na zamku w Pawii. Wkrótce po tym księżna Izabela, matka Bony, wraz z córkami wyjechała do Bari. Chcąc odzyskać znaczenie polityczne i swe dawne posiadłości, dążyła do jak najkorzystniejszego wydania za mąż Bony (jej siostra Ippolita zmarła wcześniej podczas rocznego pobytu na wyspie Ischia). Pierwsze próby zakończyły się niepowodzeniem ze względu na niekorzystne położenie polityczne Izabeli, ale dzięki wsparciu Habsburgów udało się doprowadzić do jej małżeństwa z owdowiałym królem polskim Zygmuntem Starym. Uroczystości zaślubin i koronacji Bony odbyły się w Krakowie 18 kwietnia 1518.


W młodości Bona odebrała staranne wykształcenie. Jej nauczycielem był Crisostomo Colonna, członek Akademii Pontana, a nad jej wychowaniem czuwał również Antonio Galateo. Bona poznała dzięki nim dzieła Wergiliusza, Cycerona i ojców Kościoła, nauczyła się wypowiadać w uczony sposób, posiadła również wiedzę z zakresu historii, prawa, administracji i teologii. Była osobą gospodarną, oszczędną, a jednocześnie potrafiącą wywierać wpływ na ludzi. Wykazywała przy tym ambicję we wszystkich swoich działaniach. Czasem zbytnio uwypuklane jest znaczenie Bony, które na polu kultury było niewielkie.
Niemal od początku swego pobytu w Polsce królowa Bona starała się zdobyć silną pozycję polityczną. Tworzyła własne stronnictwo i jednocześnie korzystała z wpływu, jaki miała na króla. Popierali ją między innymi Piotr Kmita i Piotr Gamrat, którzy zawdzięczali jej swoje awanse urzędnicze. Wraz z królową tworzyli oni tzw. triumwirat, stanowiący centrum stronnictwa dworskiego. Bona uzyskała również od papieża Leona X prawo decydowania o obsadzie piętnastu beneficjów kościelnych, między innymi w Krakowie, Gnieźnie, Poznaniu, Włocławku i Fromborku.
Bona wychodziła z przekonania, że jednym z najważniejszych warunków skutecznej realizacji planów politycznych i wzmocnienia pozycji dynastii jest dostęp do odpowiednio wysokich środków finansowych. Postawiła więc sobie za cel powiększenie domeny dynastycznej i zgromadzenie jak największego majątku, co miało zapewnić Jagiellonom większą niezależność finansową. Do 1524 roku otrzymała od króla między innymi księstwa pińskie i kobryńskie, dobra sieluckie oraz rozległe obszary leśne w rejonie Narwi. Jej działania obejmowały również rewindykację królewszczyzn na Podlasiu i powiększanie własności ziemskiej na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1536 roku uzyskała zarząd nad dochodami z komór celnych w Wielkim Księstwie Litewskim, z wyjątkiem Wołynia, powierzając ich administrację wyznaczonym przez siebie urzędnikom.
W 1527 roku, w wyniku upadku z konia, królowa przedwcześnie urodziła syna Olbrachta, który zmarł w dniu narodzin. W związku z tym, że Zygmunt August był jedynym żyjącym synem królewskiej pary, Bona szczególnie zabiegała o zapewnienie mu następstwa tronu. Już w 1522 roku, dzięki jej staraniom, litewscy możnowładcy uznali Zygmunta Augusta za następcę tronu wielkoksiążęcego. W 1529 roku, za życia ojca, został on wybrany na króla Polski w drodze elekcji vivente rege, a 20 lutego 1530 roku koronowany w katedrze wawelskiej. Elekcja wywołała sprzeciw części szlachty i senatorów, obawiających się ustanowienia precedensu wyboru następcy za życia panującego monarchy. W 1530 roku Zygmunt I zobowiązał się, że kolejna elekcja odbędzie się dopiero po jego śmierci, a zasada ta została potwierdzona w konstytucji sejmu piotrkowskiego z 1538 roku.

W polityce zagranicznej Bona sprzeciwiała się wzrostowi wpływów Habsburgów i opowiadała się za zacieśnianiem stosunków z Francją. Po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku, w wyniku której zginął król Węgier i Czech Ludwik II Jagiellończyk, popierała kandydaturę Jana Zápolyi do tronu węgierskiego. W 1539 roku doprowadziła do małżeństwa swojej najstarszej córki Izabeli z Zápolyą, co miało wzmocnić pozycję Jagiellonów na Węgrzech. Bona utrzymywała również kontakty z dworem osmańskim. W związku z sytuacją Izabeli po śmierci Jana Zápolyi nawiązała kontakty z Roksolaną, żoną sułtana Sulejmana Wspaniałego. Opowiadała się także za rozwiązaniem kwestii Prus Książęcych poprzez ich bezpośrednie włączenie do Korony Królestwa Polskiego i sprzeciwiała się wzrostowi znaczenia Hohenzollernów. Popierała również projekt przyłączenia Śląska do Korony w zamian za jej dziedziczne księstwa Bari i Rossano, jednak nie uzyskał on poparcia Zygmunta I. W latach trzydziestych XVI wieku na Litwie przeprowadzono reformy gospodarcze i rolne w dobrach królewskich, w tym tzw. pomiara włóczna, której celem było uporządkowanie struktury gruntów, powinności chłopskich i systemu gospodarowania.
W 1544 roku Zygmunt II August objął samodzielne rządy na Litwie i przeniósł się tam, co przyczyniło się do osłabienia politycznego wpływu królowej. Bona sprzeciwiała się jego wyjazdowi. Konflikt między matką a synem pogłębił się w związku z małżeństwem Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Po śmierci Zygmunta I Starego w 1548 roku Bona opuściła Kraków i przeniosła się wraz z córkami na Mazowsze, gdzie przebywała do 1556 roku. Ostatecznie, po uzyskaniu zgody na wyjazd, opuściła Polskę 1 lutego 1556 roku i udała się do Bari. W związku z wyjazdem zrzekła się posiadanych w Polsce dóbr ziemskich.
Bona nie doprowadziła do zawarcia małżeństw wszystkich swoich córek za życia Zygmunta I Starego. Jej najmłodsze córki pozostawały niezamężne przez dłuższy czas, jednak nie oznacza to, że królowa całkowicie zrezygnowała z poszukiwania dla nich odpowiednich mariaży. Zofia Jagiellonka wyszła za mąż za Henryka II, księcia Brunszwiku-Wolfenbüttel, w 1556 roku, a Anna i Katarzyna zawarły małżeństwa już po wyjeździe matki z Polski. Bona była niechętna małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, a jej stosunki z rodziną Radziwiłłów herbu Trąby były napięte. Była również posądzana o otrucie Barbary, jednak podejrzenia te nie zostały dowiedzione. Przyczyna przedwczesnej śmierci królowej pozostaje przedmiotem dyskusji historyków i badaczy medycyny.
W rok po powrocie do księstwa Bari Bona Sforza została otruta przez swego zaufanego dworzanina Jana Wawrzyńca Pappacodę. Inicjatorami zabójstwa byli Habsburgowie, którzy mieli zyskać na sfałszowaniu jej testamentu, a jednocześnie unikali konieczności spłaty pożyczki w wysokości 430 tys. dukatów, jakiej Bona udzieliła księciu Alby, namiestnikowi króla Hiszpanii, Filipa II (sumy neapolitańskie). Pomimo starań ze strony polskiej dobra przejęte na podstawie sfałszowanego testamentu nigdy nie wróciły do prawowitych właścicieli.
Królową pochowano, wbrew jej woli, nie w Neapolu, a w bazylice św. Mikołaja w Bari. Początkowo trumna została ustawiona w zakrystii, gdzie przebywała wiele lat. Dopiero w 1588 roku córka królowej, Anna Jagiellonka zwróciła się do papieża Sykstusa V o zezwolenie na przeniesienie prochów matki do bazyliki św. Mikołaja i budowę mauzoleum. Manierystyczny pomnik grobowy stanął w bazylice w 1593 roku, a jego wykonawcą był rzeźbiarz Andrea Sarti z Carrary oraz jego dwóch pomocników: Francesco Zaccarella i Francesco Bernucci. W nieco zmienionej formie przetrwał do dziś.


Opinie współczesnych o królowej były podzielone. Jedni zwracali uwagę na jej zasługi, drudzy zarzucali jej intryganctwo, chciwość, przekupstwo, oskarżając ją nawet o trucicielstwo. Była podejrzana o zatrucie książąt mazowieckich – Stanisława i Janusza III, oraz synowej Barbary Radziwiłłówny. Obdarzona była nieprzeciętną inteligencją, była dumna i bezwzględna wobec możnych, broniła biednych i słabych przed uciskiem. Była sprytna, skłonna do obrażania się, łatwo ulegała chorobliwym wybuchom gniewu. W oczach nienawidzącej jej opozycji, w wyniku nieprzychylnej jej propagandy habsburskiej stała się symbolem zła, gubiącego Polskę.
Bona Sforza zaszczepiła na gruncie polskim intrygi i przekupstwo, sprzedawała urzędy świeckie i wyższe godności duchowne. Historiografia katolicka uważa, że rozstrój wewnętrzny państwa, spowodowany przez królową wzmacniał opozycję przeciwko Kościołowi katolickiemu.
Bona była również mecenasem kultury i edukacji. Wspierała kształcenie młodzieży, między innymi finansując studia zagraniczne, a także interesowała się rozwojem życia intelektualnego i artystycznego na dworze królewskim. W okresie jej panowania Akademia Krakowska przeżywała trudności związane z ograniczonymi możliwościami organizacyjnymi i finansowymi, a wyjazdy na zagraniczne uniwersytety stanowiły ważny sposób zdobywania wykształcenia przez przedstawicieli polskich elit.
W historiografii i tradycji kulinarnej Bonie przypisuje się wprowadzenie do Polski wielu włoskich zwyczajów żywieniowych, w tym upowszechnienie warzyw określanych później zbiorczo mianem włoszczyzny, a także makaronów i potraw przyprawianych na sposób włoski. Tradycyjnie wymienia się wśród nich kalafior, karczochy, fasolę szparagową, brokuły, marchew, sałatę i szpinak. Przypisywanie królowej sprowadzenia tych produktów do Polski jest jednak znacznym uproszczeniem: część z wymienionych warzyw była znana na ziemiach polskich już w średniowieczu, a wpływy włoskie przenikały do polskiej kultury kulinarnej także za pośrednictwem innych osób i środowisk. Dwór Bony odegrał natomiast istotną rolę w upowszechnianiu włoskich wzorców kulinarnych wśród elit. Tradycyjnie Bonie przypisuje się również popularyzację spożywania wina. Nie ma jednak podstaw, by twierdzić, że dopiero za sprawą Bony wino zaczęło być spożywane w Polsce lub że wyparło ono popularniejsze wcześniej miody pitne. Oba rodzaje trunków pozostawały w użyciu, a przemiany obyczajów związanych ze spożywaniem alkoholu były częścią szerszych przemian kulturowych i gospodarczych XVI wieku.
Bona była postacią budzącą sprzeczne oceny. Jej aktywność polityczna, dążenie do powiększania majątku i ingerowanie w sprawy państwowe wywoływały sprzeciw części polskiej szlachty i magnaterii. W przekazach kronikarskich oraz późniejszej historiografii przedstawiano ją niekiedy jako osobę chciwą, podstępną i żądną władzy. Wizerunek ten, określany niekiedy mianem „czarnej legendy” królowej, był w znacznej mierze kształtowany przez konflikty polityczne jej epoki i niechęć środowisk szlacheckich do prowadzonej przez nią polityki gospodarczej.
Królowa prowadziła intensywną działalność gospodarczą w należących do niej dobrach. Zagospodarowywała nieużytki, zakładała nowe osady, rozwijała rolnictwo i rozbudowywała infrastrukturę gospodarczą, w tym młyny. Wspierała również rozwój miast i ośrodków administracyjnych znajdujących się w jej posiadaniu. Wśród jej przedsięwzięć wymienia się także rozbudowę umocnień Baru na Podolu. Szczególnie duże znaczenie miało objęcie przez nią w 1545 roku rozległych królewszczyzn na Mazowszu, które stały się jej główną siedzibą po śmierci Zygmunta I Starego. W skład tej oprawy wchodziło 35 miast, 253 wsie, 98 folwarków i 230 młynów. Według inwentarza sporządzonego w 1555 roku dochody z tych dóbr wynosiły około 29 435 złotych rocznie.
Z Boną wiąże się powiedzenie: „U was dukaty leżą na gościńcach, schylić się jeno, ażeby je zebrać. Nikt nie chce? Tym lepiej dla mnie”, które miało odzwierciedlać jej podejście do gospodarowania i wykorzystywania możliwości pomnażania majątku. Wśród przypisywanych jej wypowiedzi znajduje się również maksyma: „Przekupstwo nie zostało wymyślone dla przyjaciół”.
Wyjeżdżając z Polski w 1556 roku, Bona pozostawiła po sobie rozległe i stosunkowo dobrze zorganizowane dobra ziemskie. Po jej śmierci i wygaśnięciu jej praw do części majątków królewskich ich dalsze losy wiązały się z polityką gospodarczą kolejnych monarchów. W późniejszych dziesięcioleciach znaczna część królewszczyzn była oddawana w dzierżawę, zastawiana lub nadawana, co przyczyniało się do ograniczania dochodów skarbu królewskiego.
| Obraz | Imię | Data urodzenia | Data śmierci | Małżeństwa | Funkcja |
|---|---|---|---|---|---|
| Izabela Jagiellonka | 18 stycznia 1519 | 15 września 1559 | Jan Zápolya | Królowa Węgier | |
| Zygmunt II August | 1 sierpnia 1520 | 7 lipca 1572 | Elżbieta Habsburżanka Barbara Radziwiłłówna Katarzyna Habsburżanka | Król Polski | |
| Zofia Jagiellonka | 13 lipca 1522 | 28 maja 1575 | Henryk II Młodszy | Księżna Brunszwicka | |
| Anna Jagiellonka | 18 października 1523 | 9 września 1596 | Stefan Batory | Król Polski/Królowa Polski | |
| Katarzyna Jagiellonka | 1 listopada 1526 | 16 września 1583 | Jan III Waza | Królowa Szwecji | |
| Olbracht Jagiellończyk | 20 września 1527 | 20 września 1527 | Królewicz Polski |
| Prapradziadkowie |
Muzio Attendolo Sforza |
książę Mediolanu |
książę Sabaudii |
król Cypru i Armenii |
król Aragonii i Neapolu |
Tristan de Clermont |
Muzio Attendolo Sforza |
książę Mediolanu |
| Pradziadkowie |
książę Mediolanu |
książę Sabaudii i Piemontu |
król Neapolu |
książę Mediolanu | ||||
| Dziadkowie |
książę Mediolanu |
król Neapolu | ||||||
| Rodzice |
książę Mediolanu | |||||||
|
Bona Sforza (1494–1557), królowa Polski | ||||||||