Bovaryzm

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
Emma Bovary na ilustracji Alfreda de Richemonta (wydanie z 1905 roku)

Bowaryzm (także bovaryzm) – postawa życiowa polegająca na niezadowoleniu z rzeczywistości, ucieczce w marzenia i iluzje oraz dążeniu do urzeczywistnienia wyidealizowanych wyobrażeń o sobie i własnym życiu. Wiąże się z rozbieżnością między pragnieniami a codziennym doświadczeniem, prowadzącą do rozczarowania i poszukiwania zastępczych sposobów zaspokojenia potrzeb emocjonalnych. Nazwa pochodzi od nazwiska Emmy Bovary, tytułowej bohaterki powieści Pani Bovary (1857) Gustave’a Flauberta.

Pochodzenie i znaczenie terminu

Pojęcie bowaryzmu wprowadził do refleksji literackiej i filozoficznej francuski eseista Jules de Gaultier, który w 1892 roku opublikował rozprawę Le Bovarysme. La psychologie dans l’œuvre de Flaubert (Bowaryzm. Psychologia w twórczości Flauberta). Rozwinął je następnie w książce Le Bovarysme z 1902 roku. Za punkt wyjścia posłużyła mu postać Emmy Bovary, potraktowana jako psychologiczny symbol niezaspokojonych pragnień i ucieczki w wyobrażenia o innym życiu.

Bowaryzm oznacza niedosyt życia, tęsknotę za nieosiągalnymi ideałami, pogrążanie się w marzeniach oraz przyjmowanie wyimaginowanych ról, nieprzystających do rzeczywistych możliwości jednostki. Istotą tej postawy jest poszukiwanie zastępczych sposobów zaspokojenia pragnień i przypisywanie marzeniom funkcji kompensacyjnej. Wyobrażenia o idealnym życiu stają się wówczas środkiem ucieczki od rzeczywistości uznawanej za niezadowalającą.

W ujęciu psychologicznym bowaryzm bywa definiowany jako stan niezadowolenia w sferze uczuciowej i społecznej, przejawiający się wygórowanymi ambicjami oraz ucieczką w świat wyobraźni i literackich romansów. Christine Montalbetti zwracała uwagę na rozczarowania wynikające z postrzegania rzeczywistości przez pryzmat przeczytanych książek, których fikcyjne światy nie stanowią wiarygodnych wzorców rzeczywistego życia.

Bowaryzm Emmy Bovary

Literackim pierwowzorem postawy bowarystycznej jest Emma Bovary, wychowana w prowincjonalnym środowisku i szkole przyklasztornej. Lektura romansów rozbudza w niej wyobrażenia o niezwykłej miłości i pełnym namiętności życiu, które kontrastują z codziennością jej małżeństwa. Bohaterka nie potrafi pogodzić swoich romantycznych aspiracji z rzeczywistością i nieustannie poszukuje sposobu urzeczywistnienia wyidealizowanych pragnień.

Wśród lektur kształtujących wyobraźnię Emmy znajdowały się utwory François-René de Chateaubrianda, Alphonse’a de Lamartine’a, Waltera Scotta i Johanna Wolfganga Goethego. Książki pełniły w jej życiu funkcję kompensacyjną, pozwalając zastępować niezadowalającą rzeczywistość wyobrażeniami o miłości, szczęściu i niezwykłych przeżyciach. Emma przyjmuje kolejne wyidealizowane role, lecz nieustannie porzuca je pod wpływem konfrontacji marzeń z rzeczywistością.

W powieści przeciwstawiono romantyczne aspiracje bohaterki światu mieszczańskiemu, przedstawionemu jako środowisko zdominowane przez materializm, konformizm, wyrachowanie, snobizm i powierzchowność. Pragnąc uwolnić się od monotonii małżeństwa, Emma angażuje się w związki pozamałżeńskie, które nie przynoszą jej oczekiwanego spełnienia. Rozbieżność między wyobrażeniami o miłości a rzeczywistymi doświadczeniami prowadzi do kolejnych rozczarowań i ostatecznie do samobójczej śmierci bohaterki.

W interpretacji Marii Janion, śmierć Emmy stanowi ostateczną rozprawę Flauberta z romantycznymi frazesami i fałszywą poetycznością minionej epoki. Obecność śpiewającego żebraka w scenie śmierci bohaterki oraz towarzyszący jej groteskowy śmiech podkreślają tragiczny kontrast między romantycznymi wyobrażeniami a rzeczywistością.

Bowaryzm w literaturze

Motyw rozczarowania rzeczywistością pod wpływem wyidealizowanych wyobrażeń, zwłaszcza ukształtowanych przez lektury, występuje również w innych utworach literackich. Doświadczenia podobne do przeżyć Emmy Bovary stały się udziałem wielu postaci literatury europejskiej, w tym bohaterów literatury polskiej.

Przykłady postaw i doświadczeń bowarystycznych, według Bogusława Kołcza, obejmują m.in:

Z postawą bowarystyczną Kołcz powiązał również nieuświadomione tęsknoty obecne w poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

Istnieją także związki między bowaryzmem a schematami współczesnych romansów popularnych. Przedstawione przez Flauberta lektury Emmy, wypełnione wyidealizowanymi kochankami, niezwykłymi przygodami i gwałtownymi uczuciami, zapowiadały konwencje wykorzystywane później w literaturze romansowej, m.in. w seri Harlequin. Powieść Flauberta została w tym ujęciu odczytana także jako przestroga przed traktowaniem literackich fantazji jako wzorca rzeczywistego życia.

Nawiązania w kulturze popularnej

Postać Emmy Bovary stała się przedmiotem licznych adaptacji filmowych i nawiązań w kulturze popularnej. W Polsce do jej historii nawiązywał film Pani Bovary to ja w reżyserii Zbigniewa Kamińskiego, z Jadwigą Jankowską-Cieślak w roli głównej. Innym przykładem jest piosenka Pani Bovary z tekstem Krzysztofa Marii Sieniawskiego i muzyką Przemysława Gintrowskiego, zamieszczona na kasecie Mury (1981).

Przypisy

  1. ↑ Jules de Gaultier, Le Bovarysme. La psychologie dans l’œuvre de Flaubert, Paris: Librairie Léopold Cerf, 1892 [dostęp 2026-11-02].
  2. Bogusław Kołcz, Bowaryzm, [w:] Tadeusz Żabski (red.), Słownik literatury popularnej, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1997, ISBN 83-7091-039-4.
    1. 1 2 s. 35
    2. 1 2 3 4 s. 35–36
    3. 1 2 3 4 s. 36
  3. ↑ Bovarysme [online], Lettres.org [dostęp 2026-11-02].
  4. ↑ Christine Montalbetti, La fiction, Paris: Flammarion, 2001, s. 225, ISBN 2-08-073060-6.
  5. ↑ Mury [online], Jacek Kaczmarski – strona poświęcona twórczości [dostęp 2026-11-02].

Literatura uzupełniająca