Bukan, buk południowy, notofagus (Nothofagus Blume) – rodzaj roślin z monotypowej rodziny bukanowatych (Nothofagaceae Kuprian.). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego 35, 36, 38 lub 43 gatunki. Do rodzaju tego należą zarówno drzewa zimozielone, jak i zrzucające liście. Występują one na półkuli południowej i są tam odpowiednikiem buka z półkuli północnej. Drzewa te są ważnym źródłem surowca drzewnego – pod tym względem tylko eukaliptus ma większe znaczenie na półkuli południowej.
Występowanie
Współcześnie bukany występują od Nowej Gwinei, poprzez wschodnią Australię, Nową Zelandię po południową część Ameryki Południowej. To rozmieszczenie jest związane z długą historią tego rodzaju. W zapisie kopalnym od późnej kredy znanych jest wiele liści, kupul i pyłku bukanów, ukazujących że miał on dawniej większy zasięg. Bukany wywodzą się z prehistorycznego superkontynentu Gondwany, którego częściami były m.in. Australia, Nowa Zelandia, Antarktyda i Ameryka Południowa. W przeszłości bukany rosły także na Antarktydzie. Po rozpoczęciu trwałego zlodowacenia kontynentu około 34 mln lat temu ich zasięg i różnorodność silnie się zmniejszyły. Niektóre dane kopalne, zwłaszcza analiza pyłków, sugerują, że ubogie, tundrowe zbiorowiska z udziałem bukana mogły przetrwać lokalnie jeszcze 3–4 miliony lat temu.
Morfologia
Pęd z liśćmi i kupulami Nothofagus obliquaLiście i kupula Nothofagus mooreiKorona Nothofagus solandri var. cliffortioides
Pokrój
Zimozielone i zrzucające liście drzewa i krzewy. Gatunek N. grandis dorasta do 50 m wysokości. Pędy i liście pokryte są tarczowatymi, gruczołowatymi i wielokomórkowymi włoskami.
Skrętoległe, ułożone często na pędach w dwóch rzędach. Przylistki obecne. Blaszka liściowa pojedyncza, całobrzega, piłkowana lub podwójnie piłkowana, zazwyczaj z ostrym, wyciągniętym wierzchołkiem.
Kwiaty męskie są najczęściej pojedyncze, u niektórych gatunków zebrane bywają po trzy, bardzo rzadko po dwa w kwiatostanywierzchotkowate. Są siedzące lub wyrastają na bardzo krótkich szypułkach w kątach liści. Zawierają od 4 do 90 pręcików i okryte są 4–6 zrośniętymi listkami okrywy. Kwiaty żeńskie są siedzące lub krótkoszypułkowe, okryte trwałą kupulą. Dolna zalążnia jest zwieńczona krótką szyjką ze zwykle zagiętymi znamionami. W kwiatach często obecne są prątniczki. Podczas kwitnienia zalążki nie są rozwinięte i dojrzewają do 10 tygodni po zapyleniu.
Rośliny z tego rodzaju podobne są do buka (Fagus), którego przedstawiciele mają jednak zawsze liście piłkowane pojedynczo, różnią się budową zalążków, przylistków i nie mają ulistnienia dwurzędowego.
Jedyny rodzaj z rodziny bukanowatych stanowiącej klad bazalny w rzędzie bukowców, należącym do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W przeszłości włączany był do rodziny bukowatych, ale dowody molekularne spowodowały wyodrębnienie rodzaju Nothofagus w rodzinę bazalną dla całego rzędu bukowców.
Gromada okrytonasienne Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa oczarowe Takht., nadrząd Juglandanae Takht. ex Reveal, rząd bukowce Engl., rodzina bukanowate Kuprian.
Bukany są istotnym źródłem drewna na półkuli południowej. Niektóre gatunki mają zastosowanie komercyjne także w zachodniej Europie i w północno-zachodniej Ameryce Północnej. Służą między innymi jako surowiec drzewny, jako drzewo do zastąpienia wiązu w krajobrazie (po epidemii holenderskiej choroby wiązu) lub także jako roślina ozdobna.
Przypisy
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2020-02-20](ang.).
↑Nothofagus.[w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line].[dostęp 2018-06-23].
12345678Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase:Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants.Richmond, Chicago:Kew Publishing, The University of Chicago Press,2017,s.276-277. ISBN978-1-84246-634-6.
↑JoaquinBastias-Silva,MarceloLeppe,LeslieManriquez.Neogene plant macrofossils from West Antarctica reveal persistence of Nothofagaceae forests into the early Miocene.„Communications Earth & Environment”,s.965,2025. DOI: 10.1038/s43247-025-02921-x.(ang.).{{Cytuj pismo}} Nieznane pola: "tom".
↑RobertHill.Biogeography, evolution and palaeoecology of Nothofagus (Nothofagaceae): The contribution of the fossil record..„Australian Journal of Botany”.49,s.321,2001. DOI: 10.1071/BT00026.(ang.).
.JPG)
